ز

زائر (ءِ) مقابل مجاور و مقيم. كسى است كه به زيارت (و ديدار) مكان مقدسى مى رود. مثلاً به زيارت بيت الله، به زيارت قبر نبى الله و به زيارت قبور ائمه هدى و غالب مسلمانان به زيارت مزار پيامبر و ائمه (صلوات الله عليهم اجمعين) مى روند و با خواندن زيارتنامه اداى احترام مى نمايند. گر چه وهابيه كه بر عربستان سعودى حاكمند غالباً زيارت قبور و اقامه نماز در بقاع را ناروا مى شمرند اما غالب اهل سنت زيارت قبور را جايز و سبب حصول تنبه و كسب ثواب مى دانند. شيعه مخصوصاً در فضيلت و ثواب زيارت قبور معصومين و امامزاده ها اخبار بسيار نقل مى كند.

زائران بيت الله مسلمانانى كه بنابر وجوب دينى يا از روى استحباب به زيارت خانه خدا مى روند.

زائران مدينه بعد حاجيانى كه بعد از انجام مناسك حج، به مدينه جهت زيارت مزار رسول خدا (و ائمه اطهار) مشرف مى شوند.

زائران مدينه قبل مسلمانانى كه قبل از انجام مناسك حج، به مدينه جهت زيارت مزار رسول خدا (و ائمه اطهار) مشرف مى شوند.

زاد توشه راه. از شرايط وجوب حج داشتن زاد است مطابق شأن مكلف، از خوردنى و آشاميدنى و ساير مايحتاج انسان در سفر يا پول نقد به اندازه اى كه بتوان توشه رفت و برگشت را فراهم نمود. (مناسك حج، مسئله 17)

زاد و راحله از شرايط وجوب حج داشتن زاد (توشه راه) و راحله (وسيله سوارى) است مطابق شأن

زقاق الحجر (زُ قُ ـ لْ حِ) كوچه اى (تخريب شده) در مكه در محل (ك) مولد فاطمه

زقاق الطوال (ـ طُّ) كوچه اى (تخريب شده) در مدينه در محل (ك) دارالنابغه

زقاق العطارين (ـ لْ عَ طّ) كوچه اى (تخريب شده) در مكه در محل (ك) مولد فاطمه

زقاق المولد (ـ لْ مُ لِ) كوچه اى (تخريب شده) در مكه در محل (مولد نبى)

زمازم (زَ زَ) از نام هاى زمزم است. (â)

زمزم (زَ زَ) (زُ مَ زَ)(1) (زُ مَّ زِ)(2) نام چاه (يا چشمه) مقدسى است داخل مسجدالحرام واقع در 18 مترى

جنوب شرقى كعبه مقابل زاويه اى كه حجرالاسود در آن قرار دارد. طبق روايات اين چشمه را حضرت جبرئيل آن گاه پديد آورد كه تشنگى بر حضرت اسماعيل و حضرت

1. ضبط (ميقات حج، ش 28، ص 124).

2. ضبط (ميقات حج، ش 28، ص 124).

هاجر(كه توسط حضرت ابراهيم از سرزمين فلسطين كنعان به صحراى خشك و بى آب عربستان كوچانده شدند) غلبه كرد. و برخى روايات جوشش آب زمزم را به سودن پاشنه پاى حضرت اسماعيل (تشنه و بى قرار) به زمين نسبت داده اند. پيدايش چاه زمزم در مكه سبب شد تا قبايلى در آن سكنى گزينند و بعدها قبيله جُرهُم كه حرمت حرم و خانه كعبه را رعايت ننمودند چون دانستند ولايت و رياست كعبه از دستشان خارج مى شود، چاه زمزم را پر كردند تا اين كه چند سال قبل از ولادت حضرت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) اين چاه به دست مبارك حضرت عبدالمطلب حفر گرديد (و بعداً حوض هايى در پيرامون زمزم به طور مجزا ساخته شد كه براى آشاميدن و وضو از آن استفاده مى شد، حوضى در سمت ركن حجرالاسود براى آشاميدن و حوضى در مقابل صفا براى وضو ساختن). چاه زمزم در طى زمان كم آب شد به طورى كه گاهى اوقات مى خشكيد، از جمله در عهد مهدى و هارون و امين عباسى حفارى به عمل آمد و در سال هاى 223 و 224 هجرى نيز بر عمق آن افزودند. در سال 322 هجرى نيز بر عمق آن افزودند. در سال 322 آب آن قطع گرديد كه پس از لايروبى قدرت آبدهى آن چندين برابر گرديد. در سال 822 هجرى چاه زمزم تعمير و توسعه يافت و در سال 1383 هجرى قمرى آل سعود ساختمان دو طبقه روى زمزم را تخريب كردند و به صورت زيرزمينى در آوردند. در اين تغييرات چاه زمزم به فاصله حدود 5 مترى از كف مسجدالحرام واقع شد و دهانه يك مترى آن وسعتى دو و نيم مترى يافت و عمق كم چاه نيز به 30 (يا 40) متر رسيد. حاليه براى رفتن بر سر چاه زمزم دو رديف پله هاى عريض جداگانه (جهت مردان و زنان) تعبيه شده كه به زير صحن مسجد منتهى مى شود كه محوطه اى نسبتاً وسيع است و در انتهاى سمت چپ محوطه مردانه چاه زمزم قرار دارد كه درون اتاقكى شيشه اى با نرده هاى آهنى محصور شده و روى چاه موتور پمپ برقى نصب گرديده كه آب چاه را به درون مخازن زيرزمينى شبستان هدايت مى كند و از آن جا توسط لوله هاى شيردارى كه در اطراف كشيده شده در درون محوطه و ديگر نقاط حرم در اختيار زائران است. زمزم معجزه بى پايان الهى است.

فضيلت زمزم

ـ بهترين آبى كه از زمين مى جوشد آب زمزم است. (منقول از رسول الله)

ـ خداوند زمزم را حايلى ميان بهشت و دوزخ قرار داده است. (منقول از حضرت امير)

ـ زمزم نهرى بهشتى است كه جرعه اى از آن در زمين جوشيده است. (روايت)

تسميه زمزم ـ جهت نام را با توجه به معانى مختلف زمزم(1)متفاوت ذكر كرده اند. به خاطر:

ـ زيادتى آب آن

ـ گوارايى آب آن

ـ حركت و جوشش آب آن

ـ زمزمه حضرت جبرئيل بر سر آن

ـ زمزمه فارسيان در حج بر سر آن

ـ زمزمه و نيايش عده اى بر سر آن

ـ زمزمه شاپور شاه ايران بر سر آن

ـ زمزمه ملايم آب در حال جوشش آن

ـ جلوگيرى كردن حضرت هاجر از پراكندگى آن (با ريختن خاك در اطراف چشمه)

ـ خطاب حضرت هاجر به آن جهت ايستادن. آن گاه كه آب جوشيد و زيادتى كرد آن حضرت از بيم آن كه پيش از پركردن ظرف خود، آب پراكنده شود (و در زمين فرو رود) و يا اين كه زيادتى آب براى فرزندش خطر به بار آورد در مقام خطاب به آب دو واژه مشابه «زم» «زم» (به معنى بس است يا از حركت بايست) را به كار برد.

استحباب زمزم طبق روايت مستحب است استفاده از زمزم:

1. كثرت، حركت، محل زمزمه اهل دعا، خواندن مجوس در هنگام نيايش و غذا خوردن، كنترل آب از پراكندگى، ايست كردن، آب گواراى شيرين اندكى شورطعم.

ـ براى خوردن

ـ براى بدن شستن

ـ براى شفا نوشيدن

ـ براى هديه بردن

ـ براى سعى (صفا و مروه) نوشيدن

ـ براى پس از طواف و نماز، نوشيدن و سر و صورت شستن

همراه زمزم ـ به مفهوم كلامى از امام سجاد(عليه السلام) بر سر آب زمزم نيت آن بايد داشت كه از اين پس نظر به انجام اطاعت باشد و چشم بر گناهان بسته.

اسامى زمزم ـ براى زمزم اسامى متعددى نقل شده كه از جمله اند:

ـ ابرار، بركه، بره، بشرى، تكتم، حفيره عباسى، حفيره عبدالمطلب، حرميه، الراء، ركضه جبرئيل، الروا، زمازم، زمم، سالمه، سقيا، سقياء اسماعيل، سقياء الله اسماعيل، سيده، شافيه، شباعه، شباعه العيال، شراب الابرار، شفاء، شفاء سقم، صافيه، طاهره، طعام، طعام الابرار، طعام طعم، طيبه، عافيه، عصمه، عونه، قرية النمل، كافيه، لا تدم، لا شرق، مباركه، مرويه، مضمونه، مضنونه، مغذيه، مكتومه، مكنونه، مؤنسه، ميمونه، نافعه، نقرة الغراب، هزمه اسماعيل، هزمه جبرئيل، هزمه ملك. (حرمين شريفين، ص 20 و 23 و 55 و 113; راهنماى حرمين شريفين، ج 1، ص 203 و 204; الاعلاق النفيسه، ص 55; توضيح مناسك حج، ص 141; تاريخ و آثار اسلامى، ص 60 و 61; حجة التفاسير، ص 94; احكام حج و اسرار آن، ص 90; ثواب اعمال حج، ص 35; طبقات، ص 67; ميقات حج، ش 4 و 5 و 10 و 28; دايرة المعارف فارسى; لغت نامه; و...)

زمزميين (زَ زَ مَ) گروهى كه به سقايت حجاج مى پرداختند. گروه زمزميه كه در نزديكى حرم وسايل كار خود را از قبيل كوزه و مخازنى (كه آب را خنك نگه مى داشت) به حجاج اجاره مى دادند و علاوه بر اين به انجام برخى خدمات براى حجاج (در مقابل دريافت پول) مى پرداختند. (نگاه كنيد به: ميقات حج، ش 17، ص 130 و 131)

زمم (زَ مَّ) از نام هاى زمزم است (ميقات حج، ش 10، ص 9; ش 28، ص 121)

زيارت رفتن به اماكن مقدسه مدينه و به جا آوردن آداب آن را «الزياره» گويند.

زيارت حج مقصود به جاى آوردن اعمال حج است.

زيارت دوره مقصود رفتن به اماكن زيارتى و ديدنى اطراف مدينه است. (حج آن طور كه من رفتم، ص 53)

زيارت عمره مقصود به جاى آوردن اعمال عمره است.

زينت كعبه طواف است. (ميقات حج، ش 7، ص 21)

زيورهاى كعبه (ك) حلى الكعبه

*