حج در قرآن و روایات

حج در حدیث ابرار

مناسک حج

اماکن اسلامی

كارگزاران حج

پایگاه ها

صفحات شخصی

منشورات بعثه

پرسش و پاسخ

کتابخانه حج

فقه الحج

آموزش مناسک حج

   انیمیشن آموزشی

   آموزش مناسک حج

فلسفه نامگذارى�ها

(1)

فلسفه نامگذارى�ها(1)

عبدالهادى مسعودى

حج، از كهن�ترين و بزرگ�ترين عبادت�ها، در اديان توحيدى و حتّى غير توحيدى است. راز و رمز اين عبادت شگفت�انگيز، همه را مجذوب خود ساخته و بسيارى از راويانِ شيفته آن را به عرصه و درگاه ائمه معصوم شيعه كشانده و آن بزرگواران نيز از درياى شهود خويش، شهد معرفت را قطره�قطره بر كام ايشان چشانده�اند.

بخشى از اين رازها، در مورد نام�هاى حج و متعلّقات و حواشى آن است. «مكه» يعنى چه؟ چرا آن را «باسّه» ناميده�اند؟ در «حطيم» چه رخ داده كه اين نام را بر آن نهاده�اند؟ و...

احاديثِ در پى آمده، به بخشى از اين پرسش�ها پاسخى مستند به حديث مى�دهد; احاديثى كه بيشتر آن�ها در دو كتاب «حج و عمره در قرآن و حديث»(2) و «علل الشرائع»(3) است و ما در اينجا تنها به ترجمه آن�ها مى�پردازيم، هرچند كه برخى از آن�ها نيازمند بررسى و تأمل بيشتر است و بسى محتمل است كه در تعارض با ديگر احاديث باشند و اعتبار لازم براى استناد قطعى مفاد آن به معصوم(عليه السلام) را نداشته باشند.

گفتنى است گزينش و تأليف اين احاديث به�وسيله فارس حسون كريم انجام پذيرفته كه پيشتر در شماره 15 از دوفصلنامه ميقات الحج به چاپ رسيده است.

1��. با استفاده از ترجمه�هاى استاد جواد محدثى�، استاد محمدجواد ذهنى و مهدى هوشمند�.

2��. محمد محمدى رى�شهرى، با همكارى عبدالهادى مسعودى، حج و عمره در قرآن و حديث، ترجمه جواد محدثى، قم، دارالحديث، 1381

3��. شيخ صدوق، علل الشرائع، انتشارات مكتبة الصدوق، تهران.

چرا مكه را «مكه» ناميدند؟

1�.   محمّد بن سنان�; امام رضا(عليه السلام) در پاسخ پرسش�هاى محمدبن سنان نوشت: مكّه را از اين رو مكّه ناميدند كه مردم در آن�جا (در روزگار جاهليّت) سوت مى�كشيدند. به كسى هم كه آهنگ اين شهر مى�كرد، مى�گفتند: قَد مَكا (سوت كشيد) و اين همان گفته خداوند است كه فرمود: «و نمازشان كنار خانه خدا، جز سوت كشيدن و دست زدن نبود» مُكاء، سوت كشيدن است و تصديه، كف زدن�.

2�.   از اميرمؤمنان(عليه السلام) پرسيدند: دليل نامگذارى مكه به اين نام چيست؟

فرمودند: نامگذارى مكه به اين نام، از آن رو است كه خداوند ـ�متعال� ـ زمين را از زير اين شهر گسترد.

چرا مكه را «بكّه» خواندند؟

3�.   از عزرمى، از امام صادق(عليه السلام)�: مكّه را «بكّه» گفته�اند; زيرا مردم در آنجا مى�گريند.

4�.   از اميرمؤمنان(عليه السلام) پرسيدند: چرا مكه، «بكّه» ناميده شد؟ فرمود: زيرا اين شهر�، گردن جبّاران و گنهكاران را لِه كرده است.

5�.   عبدالله بن سنان�; از امام صادق(عليه السلام) پرسيدم: چرا به كعبه، بكّه گفته�اند؟ فرمود: به خاطر گريه مردم در پيرامون آن و در خودِ آن.

6�.   سعيد بن عبدالله اعرج از امام صادق(عليه السلام)�: محلّ خانه خدا را «بكّه» خوانند و آبادىِ (پيرامون آن) را «مكّه»(1)

7�.   از فضيل�، از حضرت أبو جعفر امام باقر(عليهما السلام)�: مكّه را از آن رو «بكّه» ناميده�اند كه مردان و زنان در آن فشرده مى�شوند و در آن�جا اشكالى ندارد كه زن جلو يا راست و يا چپ و يا در عرض شما (كه مرد هستيد) بايستد و نماز بخواند ولى در ديگر شهرها، اين عمل مكروه و ناپسند است.

8�.   عبيدالله بن حلبى�: از امام صادق(عليه السلام) پرسيدم: چرا مكّه، «بكّه» ناميده شد؟ فرمود: چون مردم در آن�جا يكديگر را مى�فشارند.(2)

9�.   جابر از امام باقر(عليه السلام)�: بكّه جايگاه خانه خداست و مكّه حرم است و اين همان سخن

1�. كلينى در كافى با سندش به ابو بصير، از امام باقر(عليه السلام) نقل مى�كند: بنى اسماعيل همواره واليان كعبه بودند و حج و امور دينى را براى مردم به پا مى�داشتند و بزرگ از بزرگ آن را به ارث مى�بردند تا به زمان عدنان�بن اُدَد رسيد و فرمانروايى ايشان طول كشيد و سنگ�دل شدند و فساد كردند و بدعت�هايى در دينشان پديد آوردند و برخى�، برخى ديگر را بيرون راندند و برخى براى كسب روزى و برخى براى ناپسند داشتن جنگ بيرون رفتند و امور فراوانى از دين حنيف را نگاه داشته بودند; مانند حرمت ازدواج با مادران و دختران و ازدواج�هايى كه خدا حرام كرده بود�، جز آن�كه ازدواج با زن پدر و خواهرزاده و نيز ازدواج همزمان با دو خواهر را حلال مى�دانستند و حجّ و لبّيك و غسل جنابت را داشتند، جز آن�كه در لبّيك و حجّشان بدعت�هاى شرك�آميزى پديد آورده بودند و ميان اسماعيل و عدنان بن اُدد�، حضرت موسى(عليه السلام) بود�.

وروايت شده كه معد بن عدنان ترسيد كه حرم كهنه شود و از ياد برود�، پس علم�هايى را براى آن ايجاد و نصب كرد و سپس «جرهم» بر ولايت كعبه چيره شد و به همين�گونه از يكديگر به ارث بردند تا جرهم نيز در مكه طغيان كرد و حرمتش را حلال شمردند و دارايى كعبه را خوردند و بر واردان به مكه ستم روا داشتند و سركشى و ستم كردند. با آن�كه در روزگار جاهليت در مكه�، فرمانروايى ستم و سركشى و حرمت شكنى نمى�كرد�، جز آن�كه در همانجا به هلاكت مى�رسيد�.

2��. يعنى ازدحام مى�شود يا راه باريك مى�شود و يا برخى برخى ديگر را با دست عقب مى�رانند�.

خداوند است كه «هر كس وارد آن شود، ايمن است».

10�.   جابر از امام باقر(عليه السلام)�: بكّه جايگاه خانه (كعبه) است، و مكّه همه آنچه را كه حرم در برمى�گيرد.

11�.   عبدالله بن سنان از امام صادق(عليه السلام)�: مكّه همه شهر است و بكّه، جايگاه سنگى كه مردم يكديگر را فشار مى�دهند.

12�.   امام على(عليه السلام) در پاسخ كسى�كه پرسيد «جايگاه مكّه نسبت به بكّه چيست؟»:

مكّه، اطراف حرم است و بكّه جاى خانه خدا (كعبه) است.

13�.   معاوية بن عمّار: به امام صادق(عليه السلام) عرض كردم: در مكّه به نماز مى�ايستم، در حالى كه در برابر من زن نشسته است يا عبور مى�كند. حضرت فرمود: اشكالى ندارد. مكّه را به اين جهت بكّه گفته�اند كه در آن زنان و مردان به هم مى�خورند (و ازدحام پديد مى�آيد).

14�.   و بكّه ناميده شده است، چون گردن�كشان را هنگامى كه در آن سركشى كنند، مى�فشارد.

15�.   امام�كاظم(عليه السلام) در پاسخ برادرش على�بن جعفر كه پرسيد «چرا مكّه را بكّه مى�گويند؟» فرمود: چون مردم يكديگر را در مسجدالحرام پيرامون كعبه با دستانشان هُل مى�دهند.

چرايى نامگذارى مكه به «اُمّ�القرى»؟

16�.   امام على(عليه السلام) در پاسخ مردى شامى كه پرسيد: «چرا مكّه را امّ القرى ناميده�اند؟» فرمود: زيرا زمين از زير آن گسترده شده است.

17�.   مكّه امّ القرى ناميده شد، چون نخستين محل از زمين است كه خدا آن را آفريد، به دليل گفته خداوند: «نخستين خانه�اى كه براى مردم قرار داده شد�، خانه مباركى است كه در بكّه است».

چرايى نامگذارى مكه به «باسّه» و «بسّاسه»

18�.   مكه، بسّاسه ناميده مى�شود، زيرا هنگامى كه در آن ستم مى�كردند، نابود و هلاكشان مى�كرد.

19�.   از معاوية بن عمار از امام صادق(عليه السلام)�: نام�هاى مكّه پنج است: امّ القرى، مكّه، بكّه،

بسّاسه ]يعنى نابود كننده[�، چون مردم وقتى در مكه ظلم مى�كردند، آنان را بيرون مى�كرد و هلاك مى�ساخت.

20�.   در حديث مجاهد آمده است: «از نام�هاى مكّه، باسّه است» به آن ناميده شد، چون هركس را كه در آن گناه كند له مى�كند.(1)

دليل ناميده شدن مكه به «ناسّه» يا «نسّاسه»

21�.   عرب، مكّه را ناسّه مى�ناميد; چون هركس در آن ستم مى�كرد و يا حادثه�اى پديد مى�آورد، از آن بيرون مى�شد، گويى كه مكه او را مى�كشيد و بيرون مى�راند.

22�.   الناسّة والنسّاسة: مكّه هستند، بدان�ها ناميده شد; زيرا آب در آنجا كم است يا چون هركس در آن ستم مى�كرد او را بيرون مى�راند و اخراج مى�كرد.(2)

علت نامگذارى مكه به «امّ رُحم»

23�.   مكه، امّ رُحم ناميده شد; زيرا كه هرگاه افراد مجاور مكه مى�شدند، مورد رحمت قرار مى�گرفتند.

24�.   و از آن جمله، حديث درباره مكّه است; «امّ رحم است; يعنى اصل و ريشه رحمت است».(3)

چرايى نامگذارى خانه خدا به «كعبه»

25�.   از حسن بن عبدالله، از پدرانش، از جدّ بزرگوارش حضرت حسن بن على�بن ابى�طالب(عليهم السلام)�: چند نفر يهودى محضر پيامبرخدا(صلى الله عليه وآله) رسيدند و از حضرتش درباره چيزهايى سؤال كرده و يكى از ايشان در ضمن سؤالاتى كه كردند; پرسيد: چرا كعبه، كعبه ناميده شده است�؟ نبى گرامى(صلى الله عليه وآله) فرمودند: زيرا آن وسط دنيا است.(4)

26�.   از امام صادق روايت شده است كه از ايشان پرسيدند: چرا كعبه، كعبه ناميده شد؟

فرمود: كعبه را از آن�جهت كعبه نام نهاده�اند، كه چهارگوش است.

علّت چهارگوش بودنش نيز آن است كه در مقابل «بيت المعمور» است، كه آن�هم چهارگوش است. بيت المعمور چهارگوش شده، چون در برابر عرش است كه چهارگوش

1��. فيروزآبادى در قاموس المحيط مى�نويسد: الباسّه والبسّاسه همان مكه شريف است�.

2��. صاحب بن عبّاد در المحيط في اللغه گفته است�: و «النسّاسه» از نام�هاى مكّه است كه «ناسّه» هم گفته شده است و جوهرى در صحاح مى�نويسد: و به مكّه�، «ناسّه» گفته مى�شود چون كم آب است و ابن منظور نيز اين سخن را گفته است.

3��. ابن منظور در لسان العرب آورده است�: امّ رحم همان مكه است و «المرحومه» از نام�هاى مدينه پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى�باشد�.

4��. يعنى از نظر شرف و هيأت مرتفع است و از حيث مشرق و مغرب در وسط زمين است.

است. عرش چهارگوش شده، چون كلماتى�كه اسلام بر آن�ها استوار است، چهار است: «سُبْحَانَ اللَّهِ» وَ «الْحَمْدُ لِلَّهِ» وَ «لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ» وَ «اللَّهُ أَكْبَرُ».(1)

27�.   و در حديث قيله: «به خدا سوگند كعب تو پيوسته برافراشته است». آن دعايى براى شرافت و برترى اوست و اصل معناى آن، گره لوله نى است كه ميان دو گره، كعب ناميده مى�شود و هر چيزِ برافراشته و مرتفع، كعب ناميده مى�شود و نام�گذارى كعبه براى بيت�الحرام هم از آن گرفته شده و گفته شده: كعبه ناميده شده چون مانند مكعب چهارگوش است.(2)

علت نامگذارى خانه خدا به «بيت�الله الحرام»؟

28�.   حنان: به امام صادق(عليه السلام) گفتم: «چرا به خانه خدا «بيت�الله الحرام» گويند»�؟

فرمود: چون كه بر مشركين حرام است، وارد آن شوند(3).

چرا كعبه را «بيت عتيق» ناميدند؟

29�.   ابو خديجه گويد به امام صادق(عليه السلام) عرض كردم: چرا كعبه را «بيت العتيق»; (خانه آزاد) نام نهاده�اند؟ فرمود: خداى متعال از بهشت، حجرالأسود را براى آدم فرود آورد. خانه كعبه دُرّى سفيد بود. خداوند آن را به آسمان بالا برد و پايه�اش باقى ماند. آن، در مقابل اين خانه است. هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن مى�شوند كه هرگز دوباره به سوى آن باز نمى�گردند. خداوند به ابراهيم و اسماعيل(عليهما السلام) فرمان داد كعبه را بر همان پايه�ها بنا نهند و از آن رو «بيت عتيق» ناميده شد كه از غرق شدن رهايى يافت.(4)

30�.   ابوحمزه ثمالى گويد به امام باقر(عليه السلام) در مسجدالحرام گفتم: چرا خداوند اين خانه را عتيق ناميد؟ فرمود: هيچ خانه�اى نيست كه خدا بر روى زمين قرار داده، مگر آن�كه صاحب و ساكنانى دارد، جز اين خانه كه جز خداى متعال، صاحبى ندارد و آزاد است و فرمود: خداوند آن را پيش از مردم آفريد، سپس زمين را آفريد و آن را زير آن گسترد.

31�.   ابان بن عثمان از كسى�كه به او خبر داد از امام باقر(عليه السلام)� پرسيدم: چرا كعبه را بيت�العتيق ناميده�اند؟ فرمود: چون خانه�اى است آزاد از مردم و هيچ�كس مالك آن نيست.

32�.   سعيد اعرج�، از حضرت امام صادق(عليه السلام)�: كعبه را بيت�العتيق ناميده�اند، چون از غرق آزاد و رها گشته و حرم نيز با آن رها شد و آب از آن بازداشته شد.

1��. محمدتقى مجلسى(رحمه الله) گويد�: ممكن است عرش در اينجا به معناى علم باشد، بنابراين، محاذات معنوى مى�شود، همانطور كه از گفته خداوند متعال معلوم مى�شود كه مى�فرمايد: «صار العرش تا اين�كه مى�فرمايد�: اربع»�، چون كلمه «سبحان�الله» دلالت بر صفات تنزيهيه جلاليه دارد�، و الحمدلله دلالت بر صفات جماليه مى�كند�، چون دلالت مى�كند بر اين�كه تمام حمدها و ثناها مختص خداوند است�، پس دلالت مى�كند بر اين�كه همه كمالات براى اوست� و اوست كه شايسته است با همه�گونه عبادات پرستيده شود�، و دلالت بر تمام تكاليف مى�كند و لفظ توحيد دلالت بر واجب الوجود بالذات مى�كند، و دلالت بر وحدت بارى�تعالى بلكه بر جميع صفات جلال و اكرام دارد�.

و سزاوار است كه به هيچ نوع شركى به او شرك ورزيده نشود; نه خفى و نه جلى و همچنين تكبير بر بلند مرتبه بودن خدا و عدم رسيدن عقل�ها و فهم�ها به او دلالت دارد پس معلوم مى�شود تمامى علوم مندرج در تسبيح چهارگانه است; بنابراين، محاذات با عرش كه به معناى علم است، بر همين مطلب دلالت دارد�.

2��. صاحب بن عباد در المحيط في اللغه گفته است: و كعبه گفته مى�شود چون بالاى آن چهارگوش است�.

3��. و گفته شده است�: دليل احترام آن و حرمت جنگ در ماه�هاى حرام به خاطر آن است�.

4��. و اين در طوفان نوح بود و آب به آن نزديك نشد�، همان�گونه كه در گودال مرقد امام حسين(عليه السلام) چنين بود�.

33�.   ذَريح بن يزيد محاربى از امام صادق(عليه السلام)�: خداوند در ماجراى نوح، همه زمين را زير آب برد، جز خانه خدا را. آن روز اين خانه «عتيق» نام نهاده شد، چون آن روز از غرق شدن رها شد. به حضرت گفتم: آيا به آسمان رفت؟ فرمود: نه، آب به آن نرسيد و از آن بازداشته شد.

ميان حَجَر و در را از چه رو «حطيم» خوانده�اند؟

34�.   معاوية بن عمّار: از امام صادق(عليه السلام) درباره حطيم پرسيدم.

فرمود: «ميان حجرالأسود و درِ كعبه است».

پرسيدم: چرا به آن حطيم مى�گويند؟ فرمود: چون در آن�جا مردم همديگر را فشار مى�دهند.

35�.   در حديث توبه كعب بن مالك: «در آن هنگام مردم شما را مى�فشارند»; يعنى شما را هُل مى�دهند و در فشار مى�اندازند.

و از اينجا مكه «حطيم» ناميده شد كه ميان ركن و در مى�باشد.

و گفته شده: مراد از حطيم، همان سنگ بيرون آمده از خانه است، به اين نام ناميده شده; چون خانه خدا بالا آمده و آن سنگ به همان شكل رها شده.

و گفته شده: چون عرب�ها هنگام طواف لباس�هاى خود را روى آن مى�گذاشتند و در مدت زمانى روى هم انباشته مى�شد.

چرا حج را «حج» خوانده�اند؟(1)

36�.   ابان بن عثمان با يك واسطه از امام باقر(عليه السلام) روايت مى�كند، به آن حضرت عرض كردم: چرا به حج، حج گفته شده؟ فرمود�: حج يعنى رستگارى. گفته مى�شود: فلانى حج كرد، يعنى رستگار شد.

علّت نام�گذارى صفا و مروه به اين نام؟

37�.   عبد الحميدبن ابى الدّيلم از امام صادق(عليه السلام):

صفا را به اين خاطر صفا خوانده�اند كه: مصطفى و برگزيده آدم بود، كه بر كوه صفا هبوط

1��. (خداوند)، حجّ خانه خويش را بر شما واجب كرد; خانه�اى كه آن را قبله�گاه مردم قرار داده است�. حج�گزاران همچون ازدحام چهار پايان، به اين خانه وارد مى�شوند و همچون روى آوردن كبوتران (به آشيانه)، مشتاقانه به سوى آن مى�شتابند. خداى سبحان، حج را نشانه تواضع مردم در پيشگاه عظمتش و تسليم و پذيرش آنان نسبت به عزّت و شكوهش قرار داده است و از بندگان خويش، شنوايانى را برگزيده كه دعوت الهى را لبّيك گفته و سخن او را پذيرفته�اند و در جايگاه�هاى پيام آوران الهى ايستاده�اند و (با طواف خويش) شبيه فرشتگانى شده�اند كه بر گردِ عرش خدا در طواف�اند. كسانى كه در تجارت�خانه خداپرستى، سود فراوان به دست مى�آورند و در آن (هنگام) به سوى ميعادگاهِ بخشايشِ الهى مى�شتابند. خداوند متعال، حج را پرچم افراشته اسلام و پناه�گاه امنِ پناه�جويان قرار داده است. حقّش را واجب و حجتش را لازم كرده است و درآمدن بر آن را بر شما ثابت كرده است و فرموده�: «و براى خداست بر مردم كه هركس راهى دارد، آهنگ خانه�اش را كند و هر كس كفر ورزد (به خدا زيانى نزند) كه خداوند از جهانيان بى�نياز است».

كرد. لذا از اسم آدم (يعنى از كلمه مصطفى) نامى و اسمى براى كوه برگرفته شد(1) و دليل بر اين�كه آدم مصطفى است، آيه شريفه: }�إِنَّ اللهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ{�(2) مى�باشد و چون حوّا بر كوه مروه فرود آمد، اين كوه را به اين نام خواندند; چه آن�كه مرأه (زن) كه حوّا باشد، بر آن نازل گرديد. پس براى كوه نامى از اسم مرأه اتخاذ گرديد.

از چه رو هشتم ذى حجه را «ترويه» گويند؟

38�.   عبيدالله بن على حلبى گويد از امام صادق(عليه السلام) پرسيدم: چرا به روز ترويه(3)، «ترويه» مى�گويند؟ فرمود: چون در عرفات، آب نبود و حجّاج براى نوشيدن آب، آن را از مكّه مى�آوردند و به همديگر مى�گفتند: «آب برداشتيد؟ آب برداشتيد؟» از اين رو، آن روز، روز ترويه نام گرفت.

خانه كعبه دُرّى سفيد بود. خداوند آن را به آسمان بالا برد و پايه�اش باقى ماند. آن، در مقابل اين خانه است. هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن مى�شوند كه هرگز دوباره به سوى آن باز نمى�گردند

39�.   معاوية بن عمار از امام صادق(عليه السلام)�: روز ترويه را، ترويه ناميدند، چون جبرئيل در چنين روزى، نزد حضرت ابراهيم(عليه السلام) آمد و گفت: «اى ابراهيم، براى خود و خانواده�ات آب بردار» و ميان مكّه و عرفات آبى نبود. آنگاه به موقفِ عرفات رفت و به ابراهيم (عليه السلام) گفت: «اعتراف كن و با عبادات خويش آشنا شو». از اين رو آن روز، «عرفه» ناميده شد. سپس به او گفت: به مشعر نزديك شو، به اين جهت نام آن�جا «مزدلفه»(4) شد.

40�.   و در حديث ابن عمر است كه: روز ترويه تلبيه حج مى�گفت و آن، روز هشتم ذى�حجه است. ترويه ناميده شد، چون مردم از آن براى ادامه راه، آب برمى�داشتند; يعنى آب مى�خوردند و به ديگران آب مى�دادند.

منا را چرا «منا» خواندند؟

41�.   از معاوية بن عمّار، از امام صادق(عليه السلام) كه گويد آن حضرت فرمودند:

1��. مرحوم مجلسىِ پدر مى�فرمايد: قطع، يعنى جدا گشت و مناسبت ميان صفا و مصطفى روشن است ولى مناسبت ميان مروه و مرأة ممكن است از جهت تلفظ باشد و يا آن�كه مروه همان مرأه بوده كه همزه آن به واو تبديل شده است، ولى احتمال اول بهتر است و مروه در لغت به سنگ سفيد براق مى�گويند�.

2��. آل عمران�: 33، «خداوند، آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برگزيد.»

3��. روز هشتم ذى حجّه، به معناى سيراب شدن، آب برداشتن.

(4) محلّ نزديك شدن.

جبرئيل(عليه السلام) در اين سرزمين نزد حضرت ابراهيم(عليه السلام) آمد و به آن جناب عرض كرد: اى ابراهيم، تمنّا و آرزو كن. پس مردم آن سرزمين را منا ناميدند.

42�.   امام رضا(عليه السلام) به محمّد بن سنان نوشت: علّت آن�كه به منا، منا گفته شد، اين است كه جبرئيل در آن�جا به ابراهيم(عليه السلام) گفت: هرچه مى�خواهى از خداوند تمنّا كن. حضرت ابراهيم(عليه السلام)هم در دل خود از خدا خواست كه به جاى فرزندش اسماعيل(عليه السلام)، قوچى به عنوان فديه قرار داده شود و خداوند متعال دستور دهد كه آن را سر ببرد، خداوند هم خواسته او را داد.

43�.   منا در مكه است... به اين نام ناميده شده، به دليل خون�هايى كه در آن ريخته مى�شود.

ثعلب گويد: اين از گفتار عرب�هاست; خداوند مرگ را بر آن�ها قرار داد; يعنى مقدرشان كرد، چون قربانى در آنجا نحر مى�شود... ابن شميل گويد: منا ناميده شده، چون ميش در آن قربانى شد.

و ابن عيينه گويد: از منايا گرفته شده، به معناى آرزوها.

44�.   ابن عباس گويد: زيرا جبرئيل(عليه السلام) هنگامى كه خواست آدم(عليه السلام) را رها كند، به او گفت: آرزويى كن.

آدم گفت: آرزوى بهشت مى�كنم. پس منا ناميده شد به خاطر آرزو كردن آدم.

45�.   مناى مكه به اين نام خوانده شد، چون گنجايش و وسعت بسيارى براى مردم دارد، و گفته شده: به اين دليل كه براى قربانى�ها در نظر گرفته شده است.

دليل نامگذارى عرفات به اين نام؟

46�.   معاوية بن عمّار گويد از امام صادق(عليه السلام) درباره علت نامگذارى عرفات پرسيدم: فرمود: جبرئيل(عليه السلام)�، حضرت ابراهيم(عليه السلام) را در روز عرفه بيرون آورد. چون ظهر شد، به وى گفت: اى ابراهيم، به گناهت اعتراف كن و عبادت�هايت را بشناس. از اين�رو به «عرفات» نامگذارى شد، چون�كه جبرئيل گفت: اعتراف كن، او هم اعتراف كرد.

47�.   عبدالحميدبن ابى ديلم در حديثى طولانى از امام صادق(عليه السلام)� نقل كرده كه فرمود: ...�سپس او (آدم) را از منا به عرفات برد و بر مكان اعتراف (عرفات) اقامت داد و گفت: چون خورشيد غروب كند، هفت بار به گناه خود اقرار كن و هفت بار از خدا بخواه كه بيامرزد و

توبه�ات بپذيرد. آدم چنان كرد و از اين رو آن�جا به مُعَرّف نام نهاده شد.

48�.   «عرفات» ناميده شد، چون آدم و حوّا در آنجا يكديگر را شناختند.

يا به دليل گفته جبرئيل به حضرت ابراهيم(عليه السلام) هنگامى كه مناسك را به او مى�آموخت: آيا شناختى؟

گفت: شناختم.

يا به دليل مقدس بودن و بزرگ بودنش، گويا پاكيزه گردانده شده است.

49�.   عبدالحميدبن ابى ديلم از امام صادق(عليه السلام) نقل كرده كه فرمود: ...سپس آدم را به عرفات برد(1) و او را بر عرفه وا داشت و به او فرمود: هرگاه خورشيد غروب كرد، هفت مرتبه به گناهت اعتراف كن، آدم چنين كرد، به اين دليل عرفه ناميده شد، چون آدم(عليه السلام)در آنجا به گناهش اعتراف كرد، سپس اين كار در فرزندان آدم سنت قرار داده شد كه به گناهانشان اعتراف كنند مانند پدرشان، و از خداى عزّ�وجلّ طلب بخشش كنند مانند پدرشان آدم(عليه السلام).

چرا خَيف را بدين نام خواندند؟(2)

50�.   معاوية بن عمّار گويد: محضر مبارك حضرت صادق(عليه السلام) عرض كردم: براى چه خيف را خيف ناميده�اند؟

فرمودند: به خاطر آن خَيف ناميدند كه از وادى، بالاتر واقع شده و هر مكانى كه از وادى مرتفع باشد، خَيف خوانده مى�شود.

1��. منظور جبرئيل است كه با آدم(عليه السلام) رفت�.

2��. مكانى است كه مسجد در آن قرار دارد. ابن�اثير در نهايه مى�نويسد: خيف، هر جاى بلندى است كه از مجراى سيل بالاتر و از سنگ�هاى كوه به كنار است و مسجد منا، مسجد خَيف ناميده مى�شود; زيرا در دامنه كوه آن است.

چرا مشعر الحرام را «مزدلفه» نام نهادند؟

51�.   معاوية بن عمّار، از حضرت صادق(عليه السلام)�، در حديث ابراهيم(عليه السلام) نقل مى�كند: هنگامى كه جبرئيل(عليه السلام) به موقف (عرفات) رسيد، در آن اقامه كرد تا خورشيد غروب نمود، سپس ابراهيم(عليه السلام) را از آن�جا بيرون برد و به او گفت: اى ابراهيم، كوچ كن به سوى مشعرالحرام. پس مشعرالحرام را «مزدلفه» خواندند.

52�.   معاوية بن عمّار، از حضرت صادق(عليه السلام) نقل كرده كه فرمود:

مزدلفه را به اين خاطر مزدلفه ناميدند كه حاجى�ها از عرفات به سويش كوچ مى�كنند.

53�.   مزدلفه مكانى است ميان عرفات و منا; زيرا تقرّب جسته مى�شود در آنجا به خداوند، يا به دليل نزديكى مردم به منا پس از بازگشت، يا براى اين�كه مردم نصف شب به آنجا مى�آيند; يا به اين دليل كه آنجا زمينى هموار و محل زباله است و اين به معنا نزديكتر است.

چرايى نامگذارى مزدلفه به «جمعاً»؟

54�.   عبدالحميد بن ابى الديلم، از حضرت صادق(عليه السلام) نقل كرده كه فرمود:

مزدلفه را به اين جهت «جمع» خوانده�اند كه آدم(عليه السلام) در آن، نماز مغرب و عشا را جمع خواند.

55�.   شيخ صدوق(رحمه الله) گويد: مرحوم پدرم در نامه�اش به من نوشت: مزدلفه را به
خاطر اين جمع گفته�اند كه در آن نماز مغرب و عشا را با يك اذان و دو اقامه
مى�خوانند.

56�.   همچنين گفته شده: مزدلفه را جمع گويند، به دليل اجتماع مردم در آن�جا.

57�.   جمع، عَلَم است براى مزدلفه. به اين نام خوانده شد، چون آدم و حوا در آن جمع شدند.

58�.   عبدالحميدبن ابى ديلم از امام صادق(عليه السلام) نقل كند كه فرمود: ... سپس به آنجا رسيد(1) و تا يك سوم شب آنجا ماند. پس ميان نماز مغرب و عشا جمع كرد. به همين دليل جمع ناميده شد. چون آدم ميان دو نماز جمع كرد. بنابراين، وقت نماز عشا در اين مكان، يك سوم از شب گذشته، است.

1��. منظور جبرئيل است كه به آدم رسيد.

حج اكبر چيست و از چه رو به اين نام خوانده شد؟

59�.   حفص بن غياث نخعى القاضى گويد: از حضرت صادق(عليه السلام) در باره فرموده حق�تعالى كه مى�فرمايد: }�وَ أَذَانٌ مِنْ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الاَْكْبَرِ...{ پرسيدم؟ حضرت فرمود: اميرالمؤمنين(عليه السلام) فرمودند: من «اَذان»(1) در ميان مردم هستم. گفتم: معناى «حج�اكبر» چيست؟ فرمود: به اين دليل اكبر ناميده شد كه مسلمانان و مشركان در آن سال با هم حج كردند و بعد از آن، مشركان، ديگر حج به جا نياوردند.

چرا طائف را «طائف» خوانده�اند؟

60�.   ابراهيم بن مهزيار، از برادرش نقل كرده كه حضرت موسى�بن جعفر(عليهما السلام) درباره «طائف» فرمودند: «آيا مى�دانى براى چه طائف را طائف ناميده�اند؟»

راوى مى�گويد: عرض كردم: خير.

فرمودند: حضرت ابراهيم(عليه السلام) به درگاه پروردگارش ناليد و دعا كرد كه حق جلّ و علا از تمام ميوه�ها به اهل او روزى كند. پس خداى متعال قطعه زمينى را از اردن جدا كرد و آن زمين جلو آمد تا به بيت رسيد و دور آن، هفت بار طواف كرد، سپس حق�تعالى آن را در جايش مستقرّ و آرام كرد و از اين جهت كه دور بيت طواف كرده به آن طائف گفته شد.

61�.   احمد بن محمّد از امام رضا(عليه السلام) نقل كرده كه آن حضرت پرسيد: آيا مى�دانى چرا طائف، طائف ناميده شد؟

عرض كردم: خير.

فرمودند: براى اين�كه وقتى حضرت ابراهيم خدا را خواند كه از تمام ميوه�ها به اهلش روزى كند، حق�تعالى به قطعه�اى از اراضى اردن فرمان داد و آن زمين ميوه�هايش را حركت داد تا به بيت رسيدند. پس دور بيت طواف نمودند. آنگاه بارى�تعالى به آنها امر فرمود به همين مكان فعلى، كه موسوم به طائف است، برگردد و به جهت طوافى كه پيرامون بيت نموده، به آن «طائف» گفتند.

دليل خوانده شدن «ابطح» به اين نام؟

62�.   عبدالحميدبن ابى الديلم، از حضرت صادق(عليه السلام) نقل كرده: ابطح را به اين خاطر ابطح ناميدند، كه جناب آدم(عليه السلام) امر شد خود را در سنگلاخ و قسمت پست وادى جمع، به

1��. يعنى همان مؤذنى است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را در پى ابوبكر فرستاد و سوره برائت را گرفت و ابوبكر بازگشت و پرسيد: آيا چيزى درباره وحى شده است؟ و پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: خدايم فرمان داده كه از جانب من جز خودم يا مردى از من ابلاغ نكند.

روى زمين افكند،(1) حضرتش چنين كرد تا صبح طالع شد. پس از آن، به وى امر گرديد بالاى
كوه اين وادى رود. پس چنين كرد. آنگاه مأمور شد بعد از طلوع آفتاب به گناهش اعتراف كند. پس اعتراف كرد(2) در اين هنگام حق�تعالى از آسمان آتشى فرستاد و آن آتش قربانى او را گرفت و بدين ترتيب توبه�اش پذيرفته شد.

علت خوانده شدن مسجد «فضيخ» به اين نام؟(3)

63�.   ابوبصير ليث مرادى گويد: محضر مبارك حضرت صادق(عليه السلام) عرض كردم: چرا مسجد فضيخ را به اين نام خواندند؟

فرمود: درخت خرما را فضيخ گويند و چون در اين مسجد درخت خرما بوده، آن را «فضيخ» خوانده�اند.(4)

تلبيه از چه رو به اين نام خوانده شد؟

64�.   ابان از كسى روايت مى�كند كه از امام صادق(عليه السلام) پرسيدم: چرا به لبّيك گويى، «تلبيه» مى�گويند؟ فرمود: اين اجابت است. موسى(عليه السلام) به پروردگارش چنين پاسخ داد.

65�.   و تلبيه اجابت ناميده شد; زيرا موسى(عليه السلام) پروردگارش را اجابت كرد و گفت: لَبَّيك.

دليل به پا كردن كعبه؟

66�.   ابوبصير ليث مرادى از امام صادق(عليه السلام)�نقل كرده: تا زمانى كه كعبه برپاست، دين نيز برپا و استوار است.

بناى كعبه براى چيست؟

67�.   عبدالله بن سنان از امام صادق(عليه السلام)�نقل كرده كه فرمود: اگر مردم حج را ترك كنند، بر رهبر واجب است كه مردم را; چه بخواهند و چه نخواهند، به حج وادار كند; چرا كه اين خانه، براى حج قرار داده شده است.

از چه رو بيت�الله در وسط زمين است؟

68�.   محمّد بن سنان گويد: حضرت رضا(عليه السلام) در جواب مسائلى كه از آن جناب سؤال

1��. در متن عربى «انبطاح» آمده و شايد منظور مطلق دراز كشيدن براى خواب و نه لزوماً بر چهره باشد و احتمال هم دارد كه اين خوابيدن بر صورت، در آيين او مكروه نبوده است. و گفته شده كه آن كنايه از استقرار بر زمين براى دعا و نه خواب است و گفته�اند كنايه از ركوع و سجود طولانى در نماز است.

2��. در محاسن افزوده است: و آن را اعتراف قرار داد تا سنتى ميان فرزندانش باشد و از اين رو قربانى آورد.

3��. طريحى در مجمع البحرين گفته است: آن، مسجدى از مساجد مدينه است كه روايت شده خورشيد در آن براى اميرمؤمنان بازگشت.

4��. مجلسى مى�فرمايد: مشهورتر در وجه نامگذارى آن است كه «فضح» يعنى شكستن و فضيح شرابى است كه از خرماى نرسيده و شكسته تهيه مى�شود و در جاهليت، در نزديكى�هاى اين مسجد شراب مى�ساختند. از همين�رو مسجد را بدين نام خواندند. اما فضيح به معناى نخل در كتب لغت ما موجود نيست و بعيد نيست كه نام نخل مخصوصى در آنجا بوده است و متن كافى اين احتمال را تأييد مى�كند كه آورده است: به دليل نخلى، فضيح ناميده شد.

كرده بودم، مرقوم فرمودند:

علّت قرار گرفتن بيت�الله در وسط كره زمين، آن است كه وسط زمين نقطه�اى بود كه از زير آن زمين كشيده شده و هر بادى در دنيا از آن�جا مىوزد. سپس در مقام توضيح فرمودند:

زمين از زير ركن شامى، اوّلين بقعه�اى بود كه در زمين قرار داده شد، خارج گرديد، چه�آن�كه ركن شامى وسط زمين است و بدين ترتيب اهل مشرق و مغرب در انجام فريضه حج با هم مساوى هستند.

چرا سزاوار نيست پيرامون مكه درهاى متعدد قرار داده شود؟

69�.   عبيدالله بن على حلبى گويد: از حضرت صادق(عليه السلام) در باره آيه شريفه: }�...سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ...{�(1) پرسيدم�؟

حضرت فرمود: سزاوار نيست كه براى خانه�هاى مكه در قرار دهند; زيرا حجّاج مى�توانند در خانه�هاى اهالى مكّه فرود آيند تا وقتى كه از انجام مراسم فارغ شوند و اوّلين كسى كه براى خانه�هاى مكّه در قرار داد معاويه بود.

70�.   حفص بن بخترى از امام صادق(عليه السلام) نقل كرده كه فرمود: شايسته نيست اهل مكه براى خانه�هاى خود درهاى متعدد بگذارند; زيرا حاجيان با صاحبان خانه در حياط خانه فرود مى�آيند تا حجشان تمام شود.

پى�نوشت�ها

1��. حج�: 25�، «اهل آن شهر (مكه) و باديه�نشينان يكسان�اند»