« يا رَبَّ الْعَفْوِ يا مَنْ أمَرَ بِالْعَفْوِ يا مَنْ هُوَ أوْلى بِالْعَفْوِ، يا مَنْ يُثِيبُ عَلىَ الْعَفْوِ، الْعَفْوَ الْعَفْوَ الْعَفْوَ، يا جَوادُ يا كَريمُ يا قَريبُ يا بَعيدُ، اُرْدُدْ عَلَيَّ نِعْمَتَكَ وَاسْتَعْمِلْنيبِطاعَتِكَ وَمَرْضاتِكَ ».

و مستحب است پياده سعى نمايد و از صفا تا به مناره ميانه راه رود و از آنجا تا جايى كه محل بازار عطاران است مانند شتر تند رود و اگر سوار باشد اين حدّ را فى الجمله تند نمايد و از آنجا تا به مروه نيز ميانه رود و در وقت برگشتن نيز به همان ترتيب مراجعت نمايد و از براى زنها هروله نيست و مستحب است در هنگامى كه مى رسد به مناره ميانه بگويد:

« بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ، وَاللهُ أكْبَرُ، وَصَلَّىَ اللهُ عَلى مُحَمَّد وَأهْلِ بَيْتِهِ، أَللَّهُمَّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَتَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمْ إنَّكَ أنْتَ الأعَزُّ الأجَلُّ الأكْرَمُ، وَاهْدِنيلِلَّتيهِيَ أقْوَمُ، اللَّهُمَّ إنَّ عَمَليضَعيفٌ، فَضاعِفْهُ ليوَتَقَبَّلْهُ مِنّي، أللَّهُمَّ لَكَ سَعْيي، وَبِكَ حَوْليوَقُوَّتيتَقَبَّلْ مِنّيعَمَلييا مَنْ يَقْبَلُ عَمَلَ الْمُتَّقينَ ».

و همين كه از محل بازار عطاران گذشت بگويد:

« يا ذَا الْمَنِّ وَالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ وَالنَّعْماءِ وَالْجُودِ، اغْفِرْ ليذنُوبي، اِنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ الاّ أ نْتَ ».

و هنگامى كه به مروه رسيد برود بالاى آن و بجا آورد آنچه را كه در صفا بجا آورد و بخواند دعاهاى آنجا را به ترتيبى كه ذكر شد.

و پس از آن بگويد:

« أللَّهُمَّ يا مَنْ أمَرَ بِالْعَفْوِ يا مَنْ يُحِبُّ الْعَفْوَ يا مَنْ يُعْطيعَلَى الْعَفْوِ، يا مَنْ يَعْفُو عَلَى الْعَفْوِ يا رَبَّ الْعَفْوِ، الْعَفْوَ الْعَفْوَ الْعَفْوَ ».

و مستحب است در گريه كردن كوشش كند و خود را به گريه وادارد و در حال سعى دعا بسيار كند و بخواند اين دعا را:

« أللَّهُمَّ إنِّيأسْأَ لُكَ حُسْنَ الظَّنِّ بِكَ عَلى كُلِّ حال وَصِدْقِ النِّيَّةِ فيالتَّوَكُّلِ عَلَيْكَ ».

فصل هفتم:

تقصير و بعض احكام آن

 888  م ـ واجب است بعد از آنكه سعى كرد تقصير كند يعنى قدرى از ناخنها يا قدرى
از موى سر يا شارب يا ريش را بزند و بهتر آن است كه اكتفا به زدن ناخن نكند(1) و
از موى قدرى بزند، بلكه موافق احتياط است و تراشيدن سر در تقصير كفايت نمى كند بلكه حرام است.(2)

 889  م ـ اين عمل نيز از عبادات است و بايد با نيت پاك و خالى از قصد غير اطاعت خدا بياورد و اگر ريا كند موجب باطل شدن عمره اش مى شود مگر آنكه جبران كند.

 890  م ـ اگر تقصير را فراموش كند تا وقتى كه احرام حج را ببندد عمره اش صحيح است و مستحب است فديه يك گوسفند(3) و احتياط آن است كه فديه بدهد.

1 ـ آية الله خامنه اى: نظريه ايشان نسبت به «بهتر بودن عدم اكتفا به زدن ناخن» به دست نيامد.

آية الله سيستانى: بنابر احتياط واجب اكتفا به آن نكند و اگر خواست ناخن بگيرد پس از كوتاه كردن مو باشد.

آية الله گلپايگانى: اين قيد را ندارند.

آية الله مكارم: بلكه احتياط واجب است.

2 ـ آيات عظام بهجت، خامنه اى، سيستانى: و چنانچه از روى عمد و علم بتراشد بايد يك گوسفند كفاره بدهد. (مناسك، مسأله 354)

آية الله فاضل: و كندن مو هم كفايت نمى كند، اگرچه حرمتش محرز نباشد.

3 ـ آيات عظام اراكى، صافى، فاضل، گلپايگانى، نورى: بنابر احتياط واجب يك گوسفند فديه بدهد.

آيات عظام بهجت، تبريزى، خويى: بنابر احتياط يك گوسفند بدهد.

آية الله صانعى: بلكه احوط است.

 891  م ـ اگر عمداً(1) تقصير را ترك كند تا احرام بستن به حج، عمره او باطل مى شود بنابر اقوى و ظاهراً حج او حج افراد شود، و احتياط واجب(2) آن است كه پس از تمام كردن حج افراد، عمره مفرده بجا آورد و در سال بعد حج را اعاده كند.(3)

 892  م ـ در عمره تمتع طواف نساء واجب نيست و اگر بخواهد احتياط كند طواف و نماز آن را رجاءاً (4) بجا آورد.

 893  م ـ بعد از آنكه شخص محرم تقصير كرد، حلال مى شود بر او بغير از تراشيدن(5) سر(6)هرچه حرام شده بود بر او بواسطه احرام، حتى نزديكى با زن.

1 ـ آية الله خامنه اى: يا از روى ندانستن مسأله.

2 ـ آيات عظام اراكى، بهجت، تبريزى، خويى، صافى، گلپايگانى: لازم است بعد از حج، عمره مفرده بجا آورد.

آية الله سيستانى: در صورت تمكن، بعد از حج افراد بايد عمره مفرده بجا آورد. به احتياط واجب حج را در سال ديگر نيز اعاده كند. ( مناسك، مسأله 354 ).

3 ـ آية الله اراكى: و بنابر احتياط در سال بعد...

آية الله صانعى: يعنى حج تمتّع اگر بر او واجب بوده و مستقر شده.

آية الله مكارم: بجاآوردن حج در سال بعد احتياط مستحبّ است.

4 ـ آية الله اراكى: و انجام آن موافق با احتياط است.

آية الله فاضل: در عمره تمتّع طواف نساء واجب نيست بلكه انجام آن موافق احتياط است و اگر بخواهند احتياط كنند محلّ انجام آن قبل از تقصير است.

آية الله مكارم: ضرورتى ندارد طواف نساء را به قصد رجاء بجا آورد.

5 ـ آية الله اراكى، آية الله مكارم: تراشيدن سر محلّ اشكال است و احوط ترك آن است.

آية الله بهجت: ظاهر عدم حرمت احرامى آن است و حرمت به جهت منافات با وجوب توفير محلّ تأمّل است (مناسك شيخ، ص55).

آية الله سيستانى: سرتراشيدن نيز حلال مى شود. اگرچه احتياط مستحب ترك آن است پس از گذشت سى روز از عيد  فطر و احتياط مستحب اين است كه در صورت انجام آن از روى علم و عمد يك قربانى كفاره بدهد. ( مناسك، مسأله 356 ).

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: به احتياط واجب تراشيدن سر جايز نيست.

آية الله فاضل: تراشيدن سر بين عمره تمتّع و حجّ تمتّع مانعى ندارد.

6 ـ آية الله صانعى: بنا بر احتياط مستحب

مسائل و استفتائات متفرقه تقصير و احكام بين عمره و حج تمتع

 894  م ـ در تقصير، كندن مو كافى نيست بلكه ميزان كوتاه كردن است
به هر وسيله اى باشد و اكتفا به كوتاه كردن موى زير بغل و نحو آن
مشكل است و احوط(1) در تقصير، گرفتن ناخن يا چيدن ريش يا شارب يا
موى سر است.(2)

مسائل و استفتائات متفرقه تقصير...

 895  س ـ آيا كسى كه تقصير او محكوم به بطلان است و بعد از آن محرمات احرام را بجا آورده و جاهل به مسأله بوده كفاره دارد يا خير ؟

ج ـ با جهل كفاره ندارد مگر در صيد; به تفصيلى كه در كتب ذكر شده است.(3)

 896  س ـ كسى كه بعد از سعى در عمره تمتع تقصير كرد، بعد به شك افتاد كه آيا تقصيرى كه كردم صحيح است يا نه، آيا اشكال دارد يا نه ؟

ج ـ اگر در حال عمل عالم به مسأله و ملتفت بوده، اشكال ندارد.(4)

 897  س ـ يكى از خدمه كاروانها به احرام عمره مفرده از ميقات محرم مى شود و به مكه مى آيد و طواف و نماز آن و سپس سعى بين صفا و مروه را به همان عنوان بجا مى آورد، ولى

1 ـ آية الله خامنه اى، اين احتياط را متعرض نشده اند.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: اقوى است. (آداب و احكام حج، ص 275)

آية الله فاضل: احتياط مستحب آن است كه به گرفتن ناخن اكتفا نكند.

2 ـ به مسأله 888 تقصير مراجعه شود.

آية الله سيستانى: در تقصير بنابر احتياط واجب بايد موى سر يا ريش يا سبيل خود را كوتاه كند و بنابر احتياط واجب گرفتن ناخن به تنهايى كافى نيست بلكه احتياط واجب اين است كه ناخن گرفتن بعد از كوتاه كردن مو باشد.

آية الله مكارم: گرفتن ناخن به تنهايى كافى نيست بنا بر احتياط واجب.

3 ـ به مسأله 1320 مراجعه شود.

آية الله بهجت: بطلان از جهت جهل به حكم نباشد كفّاره ندارد. (مستفاد از س85 مناسك).

4 ـ آيات عظام تبريزى،خامنه اى،خويى: در صورتى كه احتمال التفات درحال عمل را بدهد، اعتنا نكند.

آية الله سيستانى: به هر حال اشكال ندارد.

آية الله صانعى: بلكه و لو عالم هم نباشد.

براى تقصير، گمان مى كرد نتف; يعنى كندن مو كافى است و چند نخ مو را به عنوان تقصير كَنْد و به
حساب خودش از احرام خارج شد، سپس براى عمره تمتع كه وظيفه اش بود به ميقات رفت و محرم شد و به مكه آمد و كليه اعمال ; از طواف تا تقصير، را انجام داد، آيا اعمالش چگونه است و در آينده وظيفه اش چيست ؟

ج ـ كندن مو در تقصير كافى نيست و عمره تمتع او صحيح نيست مگر آنكه قبل از احرام براى آن، از احرام عمره مفرده با تقصير صحيح خارج شود.

 898  س ـ اگر كسى تقصير عمره مفرده را فراموش كرد، آيا مى تواند در هر جايى تقصير كند يا نه ؟ زيرا به ايران بازگشته است و آيا نيازى به طواف نساء مجدد هست ؟

ج ـ تقصير را در هرجا مى تواند انجام دهد، ولى بايد طواف نساء(1) را اعاده كند و اگر خودش نمى تواند برود، نايب بگيرد.

 899  س ـ هرگاه سنى براى شيعه تقصير نمايد چه صورت دارد ؟

ج ـ اشكال ندارد.

 900  س ـ شخصى در حج به عوض تقصير در عمره تمتع يك مو از بدن كنده است و الآن كه متوجه شده است، آيا حج او اشكال دارد يا نه ؟ و در صورتى كه مرتكب خلاف شده باشد تكليف چيست ؟

ج ـ اگر حج را انجام داده، با عمل مزبور از احرام فعلاً خارج شده است و چنانچه حج واجب بوده(2) احتياط آن است كه يك عمره مفرده بجا آورد و بعداً عمره و حج تمتع را

1 ـ آية الله بهجت: اكنون كه قبل از تقصير متذكّر شده است، تقصير مى كند و طواف نساء را بعد از آن اعاده مى نمايد، بنابر احوط و مقدّم شدن طواف نساء بر تقصير در عمره مفرده در صورت ضرورت يا نسيان يا جهل مجزى است (مناسك شيخ، س118 و166).

آية الله تبريزى: احتياط واجب در صورت امكان تقصير در مكه است.

آية الله سيستانى، آية الله مكارم: بنابر احتياط واجب.

آية الله صانعى: بنابر احتياط استحبابى طواف نساء را اعاده كند.

2 ـ آية الله خامنه اى: كندن مو به جاى تقصير كافى نيست، اگر با علم و عمد انجام شود كفاره دارد ولى اگر از روى جهل به مسأله ترك تقصير كرده عمره او باطل است و حج او به صورت افراد واقع شده است و اگر حج بر او واجب بوده احتياط واجب آن است كه عمره مفرده را بعد از اعمال حج به جا آورد ودر سال بعد عمره تمتع و حج را انجام دهد.

آيات عظام خويى، صافى، گلپايگانى: حجش مبدل به افراد مى شود و لازم است بعد از حج عمره مفرده بجا آورد و احتياط اين است كه سال ديگر حج را اعاده نمايد. (مناسك، مسأله 358 ومعتمد العروه، ج5، ص115). و آية الله صافى و آية الله گلپايگانى اضافه مى فرمايند كه: احتياط لازم آن است كه سال بعد حج تمتع به جا آورد. (آداب حج، م 703)

آية الله سيستانى: ظاهراً حج او منقلب به افراد مى شود و پس از آن بايد در صورت تمكّن عمره مفرده بجا آورد و احتياط مستحب آن است كه حج را در سال ديگر اعاده كند. ( ملحق مناسك، سؤال 292 ).

آية الله مكارم: احتياط آن است كه در حج واجب يا غير آن عمره مفرده را انجام دهد.

انجام  دهد.(1)

 901  س ـ شخصى بعد از طواف و نماز طواف تقصير كرد و سپس سعى را بجا آورد و دوباره تقصير كرد، وظيفه اش چيست ؟

ج ـ اگر جاهل يا ساهى بوده چيزى بر او نيست.(2)

 902  س ـ كسانى كه اعمال حج را بر وقوفين مقدم مى دارند، اگر بعد از سعى تقصير نمودند، آيا موجب مُحل شدن و يا كفاره مى گردد ؟

ج ـ مُحلّ نمى شوند و اگر جاهل يا ساهى بوده اند كفاره ندارد.

 903  س ـ اگر كسى بجاى تقصير حلق نمود، آيا كفايت مى كند ؟

ج ـ در عمره تمتع كفايت نمى كند.(3)

1 ـ آية الله بهجت: اعاده عمره و حج لازم نيست.

آية الله مكارم: اعاده عمره و حج تمتّع لازم نيست.

2 ـ آية الله سيستانى: اگر در عمره تمتع سعى را فراموش كند و پس از نماز طواف تقصير كند، بنابر احتياط يك گاو كفاره بدهد و در غير اين صورت چيزى بر او نيست.

3 ـ آية الله خامنه اى: كفايت نمى كند و اگر اين كار را از روى علم و عمد كرده باشد، عمل حرام انجام داده و بايد يك گوسفند قربانى كند.

آية الله خويى: در صورت علم و عمد يك گوسفند كفاره دارد بلكه بنابر احتياط در غير صورت علم و عمد نيز كفاره دارد.

آية الله سيستانى: و در صورت علم و عمد بايد يك گوسفند كفاره بدهد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: و يك گوسفند كفاره دارد و بنا بر احتياط اگر چه جاهل يا ناسى بوده باشد.

آية الله مكارم: اين كار اگر عمداً باشد و در ماه ذى القعده به بعد باشد، بنابر احتياط واجب يك گوسفند كفاره دارد و در غير عمد كفاره نيست.

 904  س ـ كسى كه بعد از انجام اعمال عمره، درمنزل تقصيركرده است، وظيفه اش چيست؟

ج ـ مانع ندارد.

 905  س ـ حضرت عالى در مسأله دوم تقصير مى فرماييد: اگر كسى تقصير را به ريا انجام دهد عمره اش باطل است، مقصود از بطلان عمره چيست ؟ ديگر اينكه وظيفه او چه مى شود ؟

ج ـ مقصود اين است كه در تقصير ريا كند و بدون تدارك تقصير، براى حج محرم شود و حج انجام دهد، كه در اين صورت حكم كسى را دارد كه بدون تقصير وارد اعمال حج شده است و در هر صورت لازم است حج تمتع را سال بعد بجا آورد.(1)

*     906  س ـ اگر كسى در اثناى سعى تقصير نمود، وظيفه او چيست ؟

ج ـ بايد سعى را تمام كند و تقصير را اعاده كند، بلى اگر از روى نسيان يا جهل تقصير كرده، اعاده تقصير لازم نيست(2) و اگر از اول سعى قصد هفت شوط نداشته سعى اعاده دارد.(3)

1 ـ آية الله سيستانى: حكم آن در مسأله 891 گذشت.

آية الله مكارم: اگر از روى عمد و يا جهل به مسأله بوده، حج او مبدل به افراد شده و احتياطاً بعد از حج عمره مفرده بجا مى آورد و حج او صحيح است.

2 ـ آية الله بهجت: احتياطاً تقصير را اعاده كند. (و در مورد كفّاره به آنچه در ذيل مسأله 895 ذكر شد مراجعه شود).

آية الله خويى: تقصير را اعاده كند و اگر به اعتقاد فراغ از سعى بوده، در عمره تمتع بايد يك گاو كفاره بدهد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: احتياطاً تقصير را اعاده كند.

3 ـ آية الله اراكى، آية الله فاضل: اگر عمداً تقصير نموده، بايد سعى را تمام كند و تقصير را اعاده نمايد، ولى از روى جهل و نسيان، احوط اعاده تقصير است.

آية الله تبريزى: در صورت نسيان و جهل نيز، بايد تقصير را اعاده كند.

آية الله سيستانى: اعاده تقصير در هر صورت لازم است و اگر تقصير از روى فراموشى بقيه اشواط سعى باشد بايد به احتياط واجب تقصير را اعاده كند و يك گاو كفاره بدهد.

آية الله مكارم: احتياط اعاده تقصير است و در هر حال كفاره ندارد.

 907  س ـ اگر كسى از روى جهل، تقصير را ترك نمود چه حكمى دارد ؟

ج ـ در اين مسأله جهل حكم عمد را دارد.

 908  س ـ در عمره مفرده اگر كسى تقصير را عمداً يا از روى جهل و نسيان ترك نمود و طواف نساء را انجام داد، چه وظيفه اى دارد ؟

ج ـ بايد تقصير نمايد و طواف نساء را اعاده نمايد(1) و فرقى بين صور عمد و سهو و علم و جهل نيست على الأحوط.(2)

 909  م ـ بعد از انجام عمره تمتع و قبل از حج تمتع نبايد عمره مفرده بجا آورده شود(3)
و اگر بجا آوردند صحت عمره مفرده محل اشكال است ولى براى عمره و حج تمتع اشكالى ايجاد نمى شود.(4)

1 ـ آية الله مكارم: بنابر احتياط واجب.

2 ـ به سؤال 898 مراجعه شود.

3 ـ آية الله بهجت: محتمل است اشكال نداشته باشد.

آية الله خامنه اى: بنا بر احتياط .

4 ـ آية الله تبريزى: عمره مفرده بين عمره تمتع و حج تمتع مشروع نيست مگر اين كه از حرم
خارج شود و در ماه ديگر غير از ماهى كه محرم براى عمره تمتع شده با احرام عمره مفرده داخل
مكه شود كه در اين صورت عمره مفرده او صحيح است و عمره تمتع او تبديل به عمره مفرده مى شود.

آية الله خويى، آية الله گلپايگانى: فقط فرموده اند كه بجا آوردن عمره مفرده بين عمره تمتع و حج تمتع جايز نيست.

آية الله سيستانى: اگر بين عمره تمتع و حج، عمره مفرده بجا آورد، ظاهر اين است كه موجب بطلان عمره تمتع خواهد شد و لازم است كه آن را اعاده نمايد. ولى اگر تا روز هشتم ذى حجّه در مكّه بماند و قصد حجّ كند عمره مفرده اش تمتّع به حساب مى آيد و مى تواند براى حجّ محرم شود. ( مناسك، مسأله 137 ).

آية الله فاضل: اين در صورتى است كه عمره مفرده را در همان ماهى كه عمره تمتّع انجام
داده بجا آورده شود، امّا اگر در ماه ديگر انجام داده، عمره تمتّع او باطل شده و اگر تا هشتم ذى حجّه در مكّه بماند اين عمره مفرده عمره تمتّع محسوب مى شود و حجّ تمتّع او با همين عمره صحيح خواهد بود.

 910  م ـ خدمه كاروانهاى حج اگر عمره مفرده بجا آورده باشند هر دفعه كه از مكه خارج مى شوند و به جده مى روند و برمى گردند لازم نيست محرم شوند(1) ولى اگر عمره تمتع
بجا آورده اند، بنابر احتياط(2) نبايد از مكه خارج شوند مگر در صورت حاجت در حالى كه محرمند به احرام حج.(3)

 911  س ـ خدمه كاروانها كه پس از انجام عمره تمتع بايد به عرفات و منى بروند، براى ديدن چادرها و كارهاى ديگر و برگردند به مكه، وظيفه آنان چيست ؟

1 ـ آيات عظام خويى، سيستانى، فاضل: مگر اينكه ماه هلالى ديگر وارد مكه شوند كه بايد دومرتبه محرم بشوند.

آية الله سيستانى: اگر عمره مفرده را به نيابت از ديگران بجا آورده اند، بنابر احتياط واجب براى دخول در مكه يا حرم دو مرتبه محرم شوند.

آية الله صانعى: مگر آنكه يك ماه از احرام قبلى آنان گذشته باشد و در اين حكم فرقى بين جدّه و مدينه و خدمه و غير آن نمى باشد.

2 ـ آية الله بهجت: در صورتى كه اعمال حج تفويت نشود، خروج از مكه مانعى ندارد، مى توانند مانند حطّاب و حَشّاش بدون احرام بروند و برگردند. (مناسك، س176).

آية الله صانعى: مستحب، كه تركش سزاوار نيست.

3 ـ آية الله خامنه اى: جايز است براى كسى كه اطمينان دارد با خارج شدن از مكّه حجّ او فوت نمى شود بعد از انجام عمره تمتّع و قبل از احرام حج از مكّه بيرون رود اگر چه احتياط مستحب آن است كه فقط در مورد ضرورت و نياز خارج شود.

آية الله سيستانى: اگر مكلّف اعمال عمره تمتّع را بجاآورد، بنابر احتياط واجب نبايد از مكّه بيرون برود مگر براى حج، مگر آنكه بيرون رفتنش جهت انجام كارى باشد، اگر چه آن كار غير ضرورى باشد و ترس از اينكه اعمال حجّش فوت گردد نداشته باشد، كه در اين صورت اگر بداند كه مى تواند به مكّه برگردد و از آنجا احرام حج ببندد، اظهر جواز بيرون رفتنش از مكّه بدون احرام است. ( مناسك، مسأله 151 ).

آية الله فاضل: اگر يقين يا اطمينان دارد كه خروج از مكه لطمه به حج او وارد نمى كند، مانعى ندارد كه حتى بدون احرام هم از مكه خارج بشود و براى احرام از مكه و مناسك به مكه برگردد لكن احتياط استحبابى بر خلاف آن است. بله اگر از مكه خارج شد و در ماه بعد به مكّه بازگشت بايد مجدّداً عمره تمتع انجام دهد والاّ حجّ تمتّع او صحيح نيست.

آية الله مكارم: حرام است خارج شوند مگر اينكه مطمئن باشند كه به موقع برمى گردند و حج خود را انجام مى دهند و همچنين در صورت حاجت.

ج ـ (1) بنابر احتياط واجب(2) نمى توانند از مكه خارج بشوند مگر(3) در مورد ضرورت و در اين صورت بايد براى حج محرم شوند و بيرون بروند. بلى اگر احرام براى آنان حَرَجى باشد و رفتن به عرفات و منى بر آنان ضرورت دارد مى توانند بدون احرام به آنجا بروند.(4)

 912  س ـ آيا بين عمره تمتع و حج تمتع ماشين كردن سر جايز است ؟

ج ـ ماشين كردن مانع ندارد ولى نبايد سر را بتراشد(5) و از(6) ماشين كردنى كه مثل تراشيدن است بايد اجتناب شود على الأحوط.(7)

*     913  س ـ بين عمره تمتع و حج تمتع كه جايز نيست سر بتراشد، آيا سر تراشيدن كفاره دارد يا خير ؟

ج ـ كفاره ثابت نيست.(8)

1 ـ آية الله بهجت: گذشت حكم آن در مسأله قبل و مسأله 229.

آية الله فاضل: به حاشيه مسأله قبل مراجعه شود.

آية الله نورى: اگر اطمينان داشته باشد كه مى تواند به مكّه برگردد و براى اعمال حج محرم شود، مى تواند از مكه خارج شود...

2 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: بلكه جايز نيست مگر در مورد حاجت. (مناسك عربى، مسأله 151 ).

آية الله صانعى: بنا بر احتياط مستحب.

3 ـ آيات عظام اراكى، صانعى، نورى: مگر با احرام براى حج، پس در مورد ضرورت بنا بر احتياط مستحب براى حج محرم شود...

4 ـ آية الله اراكى: از مكه نمى تواند خارج شود مگر با احرام حج، پس در مورد ضرورت، بايد براى حج محرم شود.

آيات عظام خامنه اى، سيستانى، مكارم: مانند مسأله قبل است.

5 ـ آية الله صانعى: بنا بر احتياط به تفصيلى كه در مسأله 893 گذشت ; كمااينكه حرمت تراشيدن سر هم ثابت نيست.

آية الله فاضل: سرتراشيدن نيز مانعى ندارد.

6 ـ آية الله بهجت، به ذيل مسأله 893 مراجعه شود.

7 ـ آية الله سيستانى: بنا بر اظهر سرتراشيدن حلال است، اگر چه احوط ترك آن است، پس از گذشت سى روز از عيد فطر. ( مناسك، مسأله 356 ).

8 ـ آية الله اراكى: بنابر احتياط واجب تراشيدن سر جايز نيست و اگر تمام سر را تراشيد كفاره آن بنابر احتياط واجب يك گوسفند است.

آية الله بهجت: به مسأله 893 مراجعه شود.

آية الله تبريزى، آية الله خويى: اگر عمره تمتع در ماه شوال انجام داده شود، تراشيدن سر تا 30 روز بعد از عيد فطر جايز است و اما بعد از آن، بنابر احتياط نبايد تراشيده شود و در صورت تراشيدن اگر از روى علم و عمد باشد بنابر احتياط يك گوسفند كفاره دارد.

آية الله سيستانى: احتياط مستحب ترك آن است پس از گذشت سى روز از عيد فطر و احتياط مستحب آن است كه در صورت انجام آن از روى علم و عمد، يك قربانى كفاره بدهد. ( مناسك، مسأله 356 ).

آية الله صافى: بايد يك گوسفند كفاره بدهد بنابر احتياط، هر چند جاهل يا ناسى باشد. ( مناسك، مسأله 132 ).

آية الله صانعى: و جواز آن هم گذشت.

آية الله گلپايگانى: بايد يك گوسفند كفاره بدهد بنابر احتياط، هرچند جاهل يا ناسى باشد. ( مناسك فارسى، ص 97 مسأله 133 ) ولى در مجمع المسائل، ج1، ص465 مسأله 43 مى فرمايد: در صورت علم به مسأله يك گوسفند كفاره دارد و در صورت جهل و نسيان كفاره ندارد.

آية الله مكارم: كفاره آن يك گوسفند است بنابر احتياط.

*     914  س ـ زنى كه حيض بود و نمى دانست و اعمال عمره را كلاً بجا آورد، بفرماييد بايد دوباره بجا آورد يا كافى است ؟

ج ـ اگر در وسعت وقت است بايد طواف و نماز را(1) اعاده كند، ولى اگر وقت ندارد، در اينكه وظيفه مبدل شده يا نه، اشكال است و احتياط را مراعات نمايد.(2)

1 ـ آية الله سيستانى: و سپس سعى و تقصير را اعاده نمايد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: و سعى و تقصير را اعاده نمايد و اگر پس از پاكى، وقت براى انجام اعمال عمره ندارد حج او مبدّل به اِفراد مى شود.

آية الله فاضل: و احتياطاً سعى و تقصير را نيز اعاده كند.

2 ـ آية الله بهجت: لازم است طواف و نماز اعاده شود و احتياطاً سعى و تقصير را نيز بجاآورد و چون تقصير از جهت جهالت به موضوع طهارت بوده كفّاره ندارد: ( پرسش هاى جديد حج، س 71 ).

آية الله تبريزى، آية الله خويى: پس از تمام شدن ايام حيض و غسل، اگر وقت باقى است بايد طواف و نماز آن و سعى و تقصير را در عمره تمتع اعاده نمايد و اگر وقت ندارد حتى براى سعى و تقصير حج افراد انجام داده و عمره مفرده را بعد از حج بجا مى آورد، و چنانچه متمكن است سعى و تقصير كند، ولو آنكه مسماى وقوف اختيارى عرفات را درك كند، اگر حيض او بعد از احرام بود مخيّر است بين اينكه سعى و تقصير كرده سپس براى حج محرم شود و بعد از رجوع از منى، طواف عمره تمتّع و نماز آن را قبل از طواف حج قضا كند و بين اينكه حج افراد انجام داده و عمره مفرده را بعد از حج بجاآورد و اگر حيض او قبل از احرام بستن يا هنگام احرام بستن بوده بايد حج افراد انجام داده و عمره مفرده را بعد از حج بجاآورد.

آية الله سيستانى: اگر وقت موسع نباشد، پس اگر در حال احرام حايض بوده است، حجش مبدل به افراد مى شود و پس از فراغ از حج، اگر مى تواند بايد عمره مفرده انجام دهد و اگر حيض او بعد از احرام بوده در فرض سؤال بايد پس از فارغ شدن از اعمال منى و بازگشتن به مكّه، قبل از اينكه طواف حج را انجام دهد طواف عمره و نماز آن را قضا كند. ( مناسك، مسأله 290 ).

آية الله صانعى: به گفتن تلبيه براى حجّ افراد و بعد از آن هم عمره مفرده بياورد، مانند ديگر زنان حايض كه نمى رسند عمره تمتّع را تمام كنند و گفتن تلبيه احتياطاً براى آن است كه شايد از احرام خارج شده باشد.

آية الله فاضل: پس از تمام شدن ايام حيض و غسل، اگر وقت باقى است بايد طواف و نماز آن و سعى و تقصير را در عمره تمتّع اعاده كند، و اگر وقت ندارد حج افراد انجام داده و عمره مفرده را بعد از حج بجاآورد.

آية الله مكارم: اشكالى نيست، حج او مبدل به حج افراد مى شود و عمره مفرده بعد از حج بجا آورد.

 915  س ـ همچنان كه تراشيدن سر بعد از عمره تمتع و قبل از احرام حج حرام است، آيا تراشيدن صورت نيز همين حكم را داراست ؟

ج ـ غير از حكم تراشيدن ريش در غير اين مورد، حكم خاصى ندارد.

 916  س ـ آيا غار حِرا جزو محدوده مكه است ؟ و بنابراين، آيا مى توان قبل از وقوف به آنجا رفت و صدق خروج از مكه نمى كند ؟

ج ـ بايد از اهل محل تحقيق شود.(1)

 917  س ـ كسى كه از كارمندان سازمان حج است و به ناچار بايد بعد از عمره تمتع و قبل
از حج از مكه خارج و به عرفات برود، با توجه به اينكه حج او نيابتى است، آيا لطمه به حج

1 ـ آية الله تبريزى، آية الله مكارم: رفتن به غار حِرا و امثال آن از مناطق نزديك ضررى ندارد، خواه جزو مكه باشد يا نه.

آية الله خويى: خارج شدن به اطراف و توابع مكّه مانع ندارد. ( مناسك عربى، مسأله 153 ).

آية الله سيستانى: به احتياط واجب نبايد خارج شود اين احتياط شامل غار حِرا نيز مى شود.

آية الله فاضل: با توجّه به توسعه شهر مكّه، رفتن به اطراف آن تا جايى كه صدق كند از مكّه است مانعى ندارد.

او نمى زند؟

ج ـ ضرر به حج و نيابت نمى زند، ولى در صورت امكان بايد محرم شود به احرام حج و از مكه خارج شود على الأحوط.(1)

 918  س ـ بعضى از حجاج منزلشان از مكه خارج است، بعد از عمره تمتع و قبل از احرام به حج تمتع، خارج شدن آنان از مكه چه حكمى دارد ؟

ج ـ خروج از مكه بعد از عمره تمتع جايز نيست على الأحوط، مگر در مورد ضرورت كه در اين صورت هم بايد محرم شوند به احرام حج و خارج شوند.(2)

 919  س ـ اخيراً خط كمربندى در اطراف مكه از پاى جبل النور و جبل ثور مى گذرد، كه غار حِرا و غار ثور در اين دو جبل است، بين عمره و حج رفتن براى زيارت اين دو مكان مقدس، چه صورت دارد ؟

ج ـ حكم كلى مسأله معلوم است(3) و در مسأله قبل نيز بيان شد و تشخيص موضوع با خود

1 ـ آية الله بهجت: به مسأله 229 و 910 مراجعه شود. و همچنين در سه مسأله بعد.

آيات عظام خامنه اى، سيستانى، فاضل: به حاشيه سؤال 910 مراجعه شود.

آية الله مكارم: اگر احرام براى آنها موجب عسر و حرج است لازم نيست.

آية الله نورى: اگر مطمئن است كه به اعمال حج در موقع خود مى رسد مى تواند بدون احرام از مكه خارج شود و برگردد.

2 ـ آية الله تبريزى: بيرون رفتن از مكه بعد از عمره يا در اثناى آن كه حرام شده، بيرون رفتن به جاى ديگر است و اما رفتن به اطراف و نواحى تابع مكه مانعى ندارد، پس كسى كه منزلش بيرون مكه است مى تواند در اثناء يا بعد از فراغت از اعمال عمره، به منزل خود برگردد. ( مناسك، مسأله 153 ).

آية الله خامنه اى: حكم آن در ذيل مسأله 910 گذشت.

آية الله سيستانى: منظور از مكّه همه شهر توسعه يافته است پس رفتن به مناطق جديد اشكال ندارد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: و اگر محرم بودن براى چنين شخصى حرجى باشد، بدون احرام نيز مى تواند خارج شود.

آية الله مكارم: اين مقدار ضرر ندارد و احرام لازم نيست.

3 ـ آية الله سيستانى: به حاشيه مسأله 916 مراجعه شود.

آية الله مكارم: هيچكدام ضررى ندارد.

مكلف است.(1)

 920  س ـ خروج از مكه براى كسى كه عمره تمتع انجام داده، براى كار غير ضرورى جايز است يا نه و ملاك ضرورت چيست ؟

ج ـ بنابر احتياط واجب جايز نيست(2) و ضرورت عرفى است.(3)

تبدّل حج تمتع به افراد

*     921  م ـ اگر شخصى كه احرام عمره بسته است، به واسطه عذرى، دير وقت وارد مكه شد; به طورى كه اگر مى خواست عمره بجا بياورد وقت وقوف به عرفات مى گذشت يا خوف داشت كه بگذرد، بايد عدول كند به حج اِفراد و پس از بجا آوردن آن عمره مفرده بجا آورد و حج او صحيح و كافى از حَجّة الاسلام است.

 922  م ـ اگر زنى احرام بست و وقتى به مكه وارد شد، به واسطه حيض يا نفاس نتوانست طواف بجا آورد و اگر مى خواست بماند تا پاك شود ترس آن داشت كه وقت وقوف به عرفات بگذرد، به دستورى كه در مسأله قبل گفته شد بايد عمل كند.(4)

1 ـ آية الله فاضل: به حاشيه مسأله 916 مراجعه شود.

2 ـ آية الله خويى: بلكه بدون ترديد جايز نيست. ( مناسك عربى، مسأله 151 ).

آية الله سيستانى، آية الله فاضل: به حاشيه 910 مراجعه شود.

آية الله صانعى: در صورتى كه مطمئن باشد كه به وقوف اختيارى عرفه مى رسد مانعى ندارد و در غير اين صورت نبايد خارج شود.

3 ـ آية الله خامنه اى: نظر معظم له ذيل سؤال 910 گذشت.

آية الله مكارم: اگر مطمئن باشد به آسانى مى تواند برگردد عيب ندارد.

آية الله نورى: اگر اطمينان دارد كه مى تواند برگردد و به اعمال حج در موقع خود برسد جايز است.

4 ـ به مسأله 221 مراجعه شود.

آية الله تبريزى: چنانچه حيض قبل از بستن احرام يا هنگام احرام بستن بود، به دستورى كه در مسأله قبل گفته شد بايد عمل كند و اگر بعد از احرام بود مخيّر است بين اينكه به دستور مسأله قبل عمل كند و بين اينكه سعى و تقصير كند و براى حج احرام ببندد و پس از برگشتن از منى، قبل از طواف حج، طواف عمره و نماز آن را قضا كند.

آية الله سيستانى: در فرض مسأله اگر در حال احرام حايض بوده است، حجّش بدل به افراد مى شود و در صورت تمكّن بايد بعد از حج عمره مفرده انجام دهد و اگر بعد از احرام حايض شده است احتياط مستحب اين است كه عدول كند ولى مى تواند به احرام خود باقى باشد و سعى و تقصير را انجام دهد و پس از اعمال منى، قبل از طواف حج، طواف عمره و نماز آن را قضا كند.

 923  م ـ اگر بدون احرام وارد مكه شد و نبستن احرام بواسطه عذرى بوده و وقت هم تنگ باشد، بايد در مكه احرام حجّ اِفراد ببندد و به دستور سابق عمل كند.(1)

 924  م ـ اگر از روى عمد و بى جهت احرام نبسته و عمره خود را باطل كرده و وقت تنگ شده از عمره تمتع، احتياط واجب آن است كه حج افراد بجا آورد و پس از آن عمره مفرده و در سال ديگر حج را اعاده كند.(2)

 925  م ـ مراد از تنگى وقت در مسأله هاى پيش، خوف(3) نرسيدن به وقوف اختيارى(4) عرفه است كه از ظهر نهم ماه ذى حجه است(5) تا غروب.

 926  م ـ كسى كه حج مستحب بجا مى آورد و پس از ورود به مكه ديد وقت تنگ است، عدول به افراد كند و حج افراد بجا آورد و عمره مفرده بر او واجب نيست.

 927  م ـ كسى كه محرم شد به احرام عمره تمتع از حج واجب و عمداً تأخير انداخت تا وقت تنگ شد، بايد به دستورى كه در مسأله 924 ذكر شد عمل نمايد.(6)

1 ـ آية الله بهجت: اگر ممكن نباشد غير مكّه والا احتياط در رعايت احتمالات در محلّ احرام اواست (مناسك شيخ، ص56).

آية الله سيستانى: كسى كه وظيفه اش حج تمتّع است، اگر قبل از احرام عمره بفهمد كه وقت او براى اتمام عمره قبل از زوال روز عرفه تنگ است، نمى تواند عدول به حج افراد يا قران نمايد، بلكه اگر حج در ذمّه اش مستقر بوده، بايد حج تمتّع خود را در سالهاى آينده انجام دهد.

2 ـ رجوع شود به مسأله 254.

آية الله سيستانى: حكم آن مانند مسأله قبل است و در اين صورت حج بر او مستقر است و بايد در آينده انجام دهد.

3 ـ آية الله فاضل: درك نكردن جزء ركنى از وقوف اختيارى عرفه مى باشد.

4 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: ميزان در تنگى وقت آن است كه نتواند وقوف اختيارى عرفات را، ولو به اندازه مسمّاى آن درك كند.

5 ـ آية الله سيستانى: حدّتنگى وقت آن است كه نتواند قبل از زوالِ روزعرفه اعمال عمره را به اتمام رساند.

6 ـ آية الله بهجت: كسى كه محرم شد به احرام عمره تمتع ولى عمداً بجا آوردن اعمال آن را به تأخير انداخت تا وقت تنگ شد، هرچند در ابطال عمره معصيت كرده ولى واجب است نيّت حج افراد كند و بعداً عمره مفرده را بجا آورد و در سال آينده حج تمتع بجا آورد بنابر احوط چنانكه گذشت (در مسأله 254) ( مناسك، مسأله 157 ).

آية الله تبريزى، آية الله خويى: هرگاه در سعه وقت براى عمره تمتع احرام بست و طواف و سعى خود را عمداً تا زمانى كه نتواند آنها را بجا آورد و حج را درك نمايد به تأخير انداخت، عمره وى باطل است و نمى تواند بنابر اظهر به حج افراد عدول نمايد. لكن احوط اين است كه عدول به افراد نموده و عمره را به قصد اعم از حج افراد يا عمره مفرده بجا آورد.

آية الله سيستانى: هرگاه در سعه وقت براى عمره تمتع احرام بست و طواف و سعى خود را عمداً تا زوال آفتاب روز عرفه به تأخير انداخت، عمره وى باطل است، نمى تواند به حج افراد عدول نمايد، اگرچه احتياط مستحب اين است كه اعمال حج افراد را به قصد رجاء انجام دهد، بلكه احوط اين است كه طواف و نماز آن و سعى و حلق يا تقصير در عمره اش را به قصد اعم از حج افراد و عمره مفرده بجا آورد. ( مناسك، مسأله 157 ).

آية الله صانعى: بلكه در مسأله 921; يعنى عدول مى نمايد نه آنكه احرام ببندند، چون محرم است.  آرى بنا بر احتياط واجب نبايد به اين حجّ اكتفا كند و اگر حجّ تمتّع واجب را انجام مى داده، بايد سال ديگر حجّ را اعاده نمايد.

 928  م ـ كسى كه وظيفه اش حج تمتع است و در وقت احرام بستن علم پيدا كند
كه اگر بخواهد عمره تمتع بجا آورد، به وقوف عرفات نمى رسد، مى تواند(1) از اول
مُحْرم شود به حج افراد و آن را بجا آورد و پس از آن، عمره مفرده بجا آورد و عملش صحيح است.(2)

1 ـ آية الله بهجت: در جايى كه عمره تمتّع به واسطه حيض يا تنگى وقت امكان نداشته باشد، بايد از اوّل، حج افراد را نيّت كند. (مناسك، س40).

آية الله تبريزى، آية الله خويى: اگر وظيفه اش حج تمتع باشد، «عدول» مجزى از حَجّة الاسلام نيست و سال آينده بايد حجة الاسلام را بجا آورد.

آية الله سيستانى: به حاشيه مسأله 923 مراجعه شود.

آية الله فاضل: جواز احرام بستن او به احرام حج افراد، از همان ابتداى كار مشكل است، بلكه عدم جواز بعيد نيست.

آية الله گلپايگانى: بايد حج افراد بجا آورد و بعد عمره مفرده و بنابر احتياط واجب در سال بعد حجّ تمتع بجا آورد. ( آراء المراجع ص 314 ).

2 ـ آيات عظام اراكى، صانعى، نورى: و همچنين اگر زن در ميقات علم دارد كه نمى تواند اعمال تمتع را طاهراً انجام دهد و به وقوف نمى رسد بايد از اوّل محرم شود به حجّ افراد.

استفتائات تبدّل

*  929  س ـ كسى قصد بيرون رفتن از مكه را داشت، به همين جهت از اول در ميقات به نيت عمره مفرده مُحرم و وارد مكه شد و عمره مفرده را بجا آورد، بعداً از خارج شدن از مكه منصرف شد، آيا اين عمره، از عمره تمتع كفايت مى كند، يا بايد برگردد به ميقات و براى عمره تمتع مُحرم شود ؟

ج ـ اگر حج او استحبابى است(1) مى تواند عمره مفرده را تبديل به عمره تمتع كند(2) ولى چنانچه حج واجب يا نيابى باشد، جواز تبديل محل اشكال است.

 930  س ـ اگر بعد از نيت عمره و احرام، مجدداً براى عمره ديگر مُحرم شود، مثلاً به نيت عمره مفرده مُحرم شده بعداً نيت عمره تمتع كند و تلبيه بگويد، آيا كدام عمره صحيح است ؟

ج ـ اگر نيت كرده و تلبيه گفته، محرم شده است و تجديد احرام موضوع ندارد و نمى تواند

1 ـ آية الله اراكى، آية الله نورى: و عمره را در ماههاى حج واقع ساخته بوده.

آية الله صانعى: كسى كه عمره مفرده را در ماه هاى حج بجا آورده مى تواند عمره مفرده خود را عمره تمتع قرار دهد و فرقى بين حج واجب و حج مستحبى نيست.

2 ـ آية الله بهجت: به ذيل مسأله 1322 و 182 مراجعه شود.

آية الله تبريزى، آية الله خويى: كسى كه عمره مفرده را در ماههاى حج بجا آورده و اتفاقاً تا وقت حج در مكه باقى مانده، مى تواند عمره مفرده خود را عمره تمتع قرار داده و حج را بجا آورد و فرقى در اين حكم بين حج واجب و حج مستحبى نيست.

آية الله سيستانى: كسى كه عمره مفرده را در ماههاى حج بجا آورده و در مكه مانده است تا روز ترويه (هشتم ذى حجه) و قصد حج دارد، عمره او عمره تمتّع محسوب مى شود و بايد حج تمتّع انجام دهد و در اين حكم فرقى بين حج واجب و مستحب نيست.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: كسى كه در اشهر حج به نيت عمره مفرده وارد مكه شود، چنانچه عمره مفرده بر او واجب نباشد و همچنين حج استحبابى باشد، مى تواند آن را عمره تمتع قرار دهد و بعد از آن حج بجا آورد و لازم مى شود او را قربانى حج تمتع. ( احكام عمره، ص 20 و...).

آية الله فاضل: اگر احرام او در ماههاى حج بوده، در تمامى صور مى تواند همان عمره را تبديل به عمره تمتع كند و در حج نيابى هم اگر عمره را به نيّت منوب عنه انجام داده باشد مى تواند تبديل به عمره تمتع كند.

آية الله مكارم: مشروط به اينكه عمره او در ماههاى حج ( شوال، و ذى قعده و ذى حجه ) واقع شده باشد.

براى نوع ديگر عمره نيت كند(1) و احرام دوم باطل است.

 931  س ـ زنى كه عادت ماهانه وقتيه و عدديه داشت و مثلاً روز هفتم ماه پاك مى شد، همان روز هفتم پاك شد و غسل كرد و اعمال عمره اش را بجا آورد، روز بعد لك ديد، باز غسل كرد و اعمال را انجام داد تا روز دهم و براى عرفات حركت كرد، روز يازدهم هم لك ديد، آيا حجش افراد است يا تمتع ؟

ج ـ در فرض مزبور وظيفه او تمتع است.(2)

 932  س ـ زنى روز هشتم خون ديد، خيال كرد حيض است، احرامش را تبديل به حج افراد كرد، بعد كه به عرفات رفت متوجه شد كه استحاضه است، وظيفه او چيست ؟

ج ـ اگر وقت عمره ضيق شده(3) و طواف را عمداً تأخير نينداخته(4) حج اِفراد را تمام كند(5) و

1 ـ آية الله فاضل: با فرض اينكه هر دو عمره در ماه حج و از شخص واحد باشد فقط تمتع واقع مى شود.

آية الله مكارم: ولى مى تواند نيّت عمره خود را به عمره تمتّع برگرداند به شرط اينكه عمره مفرده به نذر و مانند آن بر او واجب نشده باشد.

2 ـ آية الله سيستانى: اگر مجموع آن روزها از ده روز بگذرد، لكهايى كه ديده محكوم به استحاضه اند و حج تمتّع خود را تمام كند و اگر از ده روز نگذرد لكها محكوم به حيضند و احتياطاً بايد در اوقات پاكى جمع نمايد بين احكام طاهر و حايض و به موجب اين احتياط، بايد طواف عمره و نمازش را پيش از طواف حج احتياطاً قضا نمايد.

آية الله صانعى: و همان عمره اش صحيح بوده است.

3 ـ آية الله خويى: فتواى معظّم له به دست نيامد.

آية الله صانعى: يعنى نمى تواند به مكّه برگردد و اعمال عمره را بياورد، چه به خاطر تنگى وقت و چه بخاطر عدم تمكّن از مراجعت.

مسأله 932 در مناسك حج آية الله گلپايگانى و آية الله صافى نيامده است.

4 ـ آية الله صانعى: يعنى وقتى لك نديده و در مكّه بوده.

5 ـ آية الله اراكى، آية الله نورى: با عدول در نيّت.

آية الله تبريزى: اگر وقت برگشتن به مكه را داشته باشد، به نحوى كه اگر برگردد اعمال عمره تمتع را انجام دهد مى تواند مسمّاى وقوف اختيارى عرفات را درك كند، بايد برگردد و اعمال عمره تمتع را انجام دهد و اگر وقت نداشته باشد به قصد اعم از حج افراد و عمره مفرده، اعمالش را تمام مى كند و چنانچه استطاعتش باقى بود يا بعد از اين مستطيع شد بايد در سالهاى آينده حج بجا آورد.

آية الله سيستانى: اگر وقت عمره تنگ باشد، پس اگر اعتقاد او به حيض از روى موازين شرعيه باشد; مثلا خونى كه ديده در ايام عادتش بوده ولى قبل از سه روز قطع شود، در اين صورت احتياط واجب آن است كه اعمال حج افراد را تمام كند و اگر حج در ذمّه او مستقر بوده و يا اگر مستقر نبوده بعداً مستطيع شود، احتياطاً بايد دوباره حج نمايد ولى اگر مستقر نبوده و مستطيع هم نشود، چيزى بر او نيست و اگر اعتقاد او به حيض از روى موازين شرعيه نبوده، حج و احرام او باطل است و بايد اعاده نمايد.

آية الله صانعى: و اگر عمداً طواف و سعى را به تأخير انداخته و وقت هم ضيق شده; يعنى نمى تواند برگردد، بايد احتياطاً حجّ افراد را تمام كند و عمره مفرده هم بعد بياورد و سال ديگر هم حجة الاسلام تمتّع خود را اعاده نمايد.

آية الله فاضل: اگر با علم به حايض شدن تأخير نينداخته... .

اگر حج واجب است سپس عمره مفرده بجا آورد.

 933  س ـ اينجانب مدير گروه حج مى باشم، اعمال حجى كه انجام مى دهم مستحبى است، آيا مى شود به جاى حج تمتع، نيت حج افراد نمود و بجاى عمره تمتع، عمره مفرده انجام داد ؟ و همچنين ساير خدمه، واجب الحج نيستند آيا مى توانند چنين كنند ؟

ج ـ مى توانند عمره مفرده انجام دهند و براى حج محرم نشوند و مى توانند حج افراد بجا آورند، ولى ميقات حج افراد مواقيت معروفه است.(1)

 934  س ـ كسى كه حج افراد بر او واجب و متعين است و به قصد حج افراد در يكى از ميقاتها محرم شده است، آيا مى تواند نيت حج افراد خود را به عمره تمتع تبديل نمايد و بعد از انجام آن، حج تمتع به جا آورد و همچنين آيا مى تواند حج افراد را به عمره مفرده تبديل نمايد و بعد از انجام آن، براى عمره تمتع محرم شود ؟

ج ـ نمى تواند عدول كند و تبديل نمى شود.(2)

1 ـ آية الله سيستانى: و لازم نيست بعد از آن عمره مفرده انجام دهد.

آية الله مكارم: و انجام عمره مفرده بر آنها واجب نيست هرگاه حج تمتع واجب را قبلاً انجام داده باشد.

2 ـ آية الله بهجت: جواز عدول مورد تأمل است. (كتاب حج افراد، ص2 و 4).

آية الله خويى: اگر براى حج افراد مستحبى محرم شده باشد، مى تواند به عمره تمتع عدول كند، مگر اينكه بعد از سعى تلبيه گفته باشد كه در اين فرض حقّ عدول ندارد ( مناسك، مسأله 159 ).

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: تبديل حج افراد به عمره مفرده جايز نيست و امّا در تبديل حج افراد به عمره تمتّع، اگر اول حج افراد بر او متعيّن بود و بعد كشف خلاف شد ( مانند زن حايض كه چون يقين داشت براى عمره تمتع پاك نيست به قصد حج افراد محرم شد و اتفاقاً در مكه برخلاف عادت پاك بود ) لازم است از حج افراد عدول به عمره تمتع كند و بعد از انجام آن حج تمتع بجا آورد و اما كسى كه حج افراد هم از او صحيح است مختار است كه عدول نمايد به تمتع يا حج افراد را تمام كند. ( مناسك عربى، ص 70 ).

 935  س ـ شخصى با احرام عمره تمتع وارد مكه شده و بعد از اعمال عمره، براى حج افراد محرم شده است، آيا حج او صحيح است(1) ؟

ج ـ اگر از مكه خارج شده(2) و از ميقات براى حج افراد محرم شده بعيد نيست صحت(3)حج، ولى تمتع واقع نمى شود و اگر از مكه محرم شده، در صورت اشتباه در تطبيق،(4) حج او صحيح و تمتع است، و در غير اين صورت حج او صحيح نيست.

 936  س ـ شخصى(5) در حرم براى حج افراد محرم شده و بعضى از اعمال را انجام داده، وظيفه او چيست ؟

ج ـ اگر از روى جهل بوده، چنانچه ممكن نيست كه به ميقات برود و از آن جا محرم شود و به وقوف برسد، در همان محلى كه هست محرم شود(6) و اعمالى كه امكان تدارك آن با احرام هست تدارك كند و چنانچه تمام اعمال را با همان احرام انجام داده و بعد متوجه شده، حج او صحيح است.(7)

1 ـ آية الله بهجت: بلى و قصد افراد لغو بوده است.

2 ـ آية الله اراكى، آية الله نورى: كسى كه حج واجب ندارد، اگر از مكه خارج شده... .

آية الله خويى: اين فرع در فتاوى ايشان يافت نشد و طبق مبناى ايشان حج افراد صحيح است، گرچه با ترك حج تمتع معصيت كرده و در فرض احرام براى حج افراد از مكه، حجّ او باطل است مگر اينكه در نام حج تمتع اشتباه كرده باشد.

3 ـ آية الله سيستانى : عدول جايز نيست ولى اگر از باب اشتباه در تطبيق باشد اشكال ندارد.

آية الله مكارم : حج او خالى از اشكال نيست .

4 ـ آية الله صانعى: يعنى خيال كرده نام و ظيفه او حج افراد است و بعد هم اعمال حج تمتّع را آورد و به طور خلاصه سهو و اشتباه برگردد به سهو در نام.

5 ـ آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: شخصى نائى

6 ـ آية الله سيستانى، آية الله مكارم: و اگر مى تواند، به خارج حرم برود و از آنجا محرم شود.

7 ـ در مسأله 947 و 948 مى آيد.