مستحبات نماز طواف(1)

 824  م ـ در نماز طواف، مستحب است بعد از حمد در ركعت اول سوره توحيد و در ركعت دوم سوره جحد را بخواند و پس از نماز، حمد و ثناى الهى را بجا آورد و صلوات بر محمد و آل محمد بفرستد و از خداوند عالم طلب قبول نمايد و بگويد(2):

« أللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنّيوَلا تَجْعَلْهُ آخِرُ الْعَهْدِ مِنّي. أ لْحَمْدُ للهِ بِمَحامِدِهِ كُلِّها عَلى نَعْمائِهِ كُلِّها حَتى يَنْتَهِيالْحَمْدُ إلى ما يُحِبُّ وَيَرْضى، أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَتَقَبَّلْ مِنّيوَطَهِّرْ قَلْبِيوَزَكِّ عَمَلي».

و در روايت ديگر است:

« أللَّهُمَّ ارْحَمْنِيبِطاعَتياِيَّاكَ وَطاعَةِ رَسُولِكَ (صلى الله عليه وآله) أللَّهُمَّ جَنِّبْنِيأنْ أ تَعَدّى حُدُودَكَ وَاجْعَلْنِيمِمَّنْ يُحِبُّكَ وَيُحِبُّ رَسُولَكَ وَمَلائِكَتَكَ وَعِبادَكَ الْصّالِحِينَ ».

و در بعضى از روايات است كه حضرت صادق (عليه السلام) بعد از نماز طواف به سجده رفته و چنين مى گفت:

« سَجَدَ لَكَ وَجهِيتَعَبُّداً وَرِقّاً لا إلهَ إلاّ أنْتَ حَقّاً حَقّاً الأوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَيء وَالاْخِرُ بَعْدَ كُلِّ شَيء وَها أنَا ذا بَيْنَ يَدَيْكَ ناصِيَتيبِيَدِكَ فاغْفِرْ ليإنَّهُ لا يَغْفِرُ الذَّنْبَ الْعَظيمَ غَيْرُكَ فَاغْفِرْ لِيفإنّيمُقِرٌّ بِذُنُوبيعَلى نَفْسيوَلا يَدْفَعُ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ غَيْرُكَ ».

و بعد از سجده، روى مبارك آن حضرت از گريه چنين بود كه گويا در آب فرو رفته باشد.

1 ـ آية الله مكارم: اين مستحبات را به قصد رجاء بجا آورد.

2 ـ آية الله بهجت، آية الله سيستانى: دعاى اوّل و دوّم در مناسك ايشان موجود نيست و در دعاى آخر نيز تفاوت در عبارت وجود دارد.

سعى و بعض احكام آن

فصل ششم:

سعى و بعض احكام آن

 825  م ـ واجب است بعد از بجا آوردن نماز طواف، سعى كند بين صفا و مروه، كه دو كوه معروف اند.

 826  م ـ مراد از «سعى» آن است كه از كوه صفا برود به مروه و از مروه برگردد به صفا.

 827  م ـ واجب است سعى بين صفا و مروه هفت مرتبه باشد كه به هر مرتبه شوط
گويند ; به اين معنا كه از صفا به مروه رفتن يك شوط است و از مروه به صفا برگشتن نيز
يك شوط است.

 828  م ـ واجب است اول از صفا شروع كند و بايد در دور هفتم به مروه ختم شود،(1) و  اگر از مروه شروع كند، هر وقت فهميد(2) بايد اعاده كند و اگر در بين سعى بفهمد بايد از سر بگيرد و از صفا شروع كند.

 829  م ـ احتياط آن است(3) كه ابتدا كند از جزء اول صفا و از آنجا شروع به سعى كند و در

1 ـ آية الله خامنه اى: از اينجا تا آخر اين مسأله را متعرض نشده اند.

2 ـ آية الله مكارم: اگر آن دور را كه از مروه شروع كرده ناديده بگيرد و بقيه را تكميل كند، بعيد نيست كفايت كند.

3 ـ آية الله بهجت: واجب است كه ابتدا كند از جزء اول صفا به آنكه پاشنه پارا بچسباند، در غير سوار و محمول، به جزء اول مسافت (مناسك شيخ، ص52).

آية الله خويى: لازم و واجب است كه ابتدا كند از اول جزء صفا.

آية الله سيستانى: بايد تمام مسافت بين دو كوه پيموده شود و بالا رفتن از كوه لازم نيست گرچه احتياط مستحب است و احتياط واجب اين است كه فاصله مذكور دقيقاً همه آن پيموده شود; يعنى اينكه شوط اوّل را ـ مثلا ـ از اوّلين جزء پايين كوه صفا آغاز كند و حركت كند تا برسد به اوّلين جزء كوه مروه و به همين ترتيب بقيه شوطها را انجام دهد. ( مناسك، مسأله 335 ).

آية الله صانعى: از طرف پايين صفا، نه از طرف بالاى كوه صفا.

آية الله مكارم: واجب است فاصله ميان دو كوه را طى كند و بايد توجه داشت كه هم اكنون قسمتى از كوه صفا و مروه را مفروش كرده اند و تنها قسمتى از كوه نمايان است و لازم نيست به قسمت نمايان كوه برود بلكه همين اندازه كه به قسمت سربالايى برسد كافى است.

صورتى كه روى(1) كوه برود و همانطور به نحو متعارف سعى كند كفايت مى كند.(2)

 830  م ـ در سعى مابين صفا و مروه جايز است سواره و بر روى محمل، چه در حال اختيار و چه با عذر ليكن راه رفتن افضل است.

 831  م ـ طهارت از حدث و خبث و ستر عورت در سعى(3) معتبر نيست، گرچه احوط مراعات طهارت از حدث است.

 832  م ـ واجب است سعى را بعد از طواف و نماز آن بجا آورد و اگر عمداً پيش از آنها بجا آورد بايد بعد از طواف و نماز، آن را اعاده كند.

 833  م ـ اگر از روى فراموشى مقدم بدارد سعى را بر طواف، اقوى(4) آن است كه آن را اعاده كند و همچنين است اگر از روى ندانستن مسأله مقدم بدارد.

 834  م ـ واجب است رفتن و برگشتن از راه متعارف باشد، پس اگر از راه غير متعارف به صفا برود يا به مروه، سعيش باطل است.

1 ـ آية الله صانعى: بعض كوه.

2 ـ آية الله صانعى: چون سعى از صفا بوده.

3 ـ آية الله گلپايگانى متعرض ستر عورت نشده اند.

آية الله مكارم: ستر عورت احتياط واجب است.

آية الله نورى: با عدم وجود ناظر محترم معتبر نيست.

4 ـ آية الله اراكى: احوط.

آيات عظام بهجت، صافى، گلپايگانى: بنابر احتياط واجب.

آية الله تبريزى: اگر مقدّم داشتن سعى از جهت فراموشى طواف بوده باشد، باز احوط اين است كه سعى را پس از طواف اعاده نمايد.

آية الله سيستانى: اگر قبل از فوت وقت متذكر شود، ولى اگر طواف عمره تمتّع را پس از وقوف به عرفات يا طواف حج را پس از پايان ذى حجّه متذكر شد اعاده سعى لازم نيست گر چه بهتر است.

 835  م ـ اگر بين صفا و مروه را دو طبقه يا چند(1) طبقه كنند و تمام طبقات بين دو كوه باشد، از هر طبقه جايز است سعى كند گرچه احوط(2) سعى از همان راهى است كه از اول متعارف بوده.

 836  م ـ اگر طبقه زيرزمينى درست شد و كوه صفا و مروه ريشه دار بود و سعى بين آن دو واقع شد صحيح است على الظاهر و احوط سعى از طبقه روى زمينى است.(3)

 837  م ـ واجب است در وقت رفتن به طرف مروه، متوجه به آنجا و وقت رفتن رو به صفا متوجه به آن باشد. پس اگر عقب عقب برود يا پهلو را به طرف صفا يا مروه كند و برود باطل است، ليكن نگاه كردن به چپ و راست بلكه گاهى به پشت سر اشكال ندارد.(4)

 838  م ـ جايز است به جهت استراحت و رفع خستگى، نشستن يا خوابيدن بر صفا يا
مروه و همين طور جايز است نشستن يا خوابيدن بين آنها براى رفع خستگى(5) و لازم نيست عذرى داشته باشد بنابر اقوى.(6)

1 ـ آية الله بهجت: سعى در طبقه دوّم با توجه به اينكه از بالاى كوه صفا شروع و به بالاى كوه مروه ختم مى شود، در صورتى كه احراز شود كه سعى بين صفا و مروه واقع مى شود، كفايت مى كند. ( مناسك، مسأله 341 ).

آية الله فاضل: جايز نيست.

آية الله مكارم: طبقه دوّم كه فعلاً وجود دارد ميان دو كوه نيست و سعى در آنجا اشكال دارد.

2 ـ آية الله خامنه اى، اين احتياط در مناسك ايشان نيست.

3 ـ آية الله بهجت: به حاشيه مسأله قبل مراجعه شود.

4 ـ آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: در صورتى كه سينه و شانه ها در حال رفتن به مروه به طرف مروه و در حال رفتن به صفا رو به صفا باشد و يا در حال توقف به پشت سر برگردد. (آدابواحكام حج، ص264)

آية الله مكارم: مثلا اگر براى ملاحظه همراهان نگاهى به عقب كند مانعى ندارد.

5 ـ آية الله خامنه اى، از اينجا تا آخر اين مسأله را متعرض نشده اند.

6 ـ آية الله اراكى، آية الله خويى: به خاطر استراحت جايز است نشستن بر صفا يا مروه تا استراحت حاصل شود و احوط ترك جلوس است در مابين صفا و مروه بدون عذر.

آية الله بهجت: احوط ترك جلوس است در ما بين صفا و مروه بدون عذر (مناسك شيخ، ص 53)

آيات عظام تبريزى، سيستانى، فاضل: بنابر احتياط بايد به مقدارى باشد كه موالات عرفيه به هم نخورد.

آية الله سيستانى: احتياط مستحب آن است كه نشستن در وسط راه جهت استراحت ترك شود، مگر براى كسى كه خسته شده باشد ( مناسك، مسأله 340 ).

آية الله مكارم: احتياط واجب رعايت موالات عرفيه در سعى است.

 839  م ـ جايز است تأخير سعى از طواف و نماز آن، براى رفع خستگى يا تخفيف گرمى هوا و جايز است بدون عذر تأخير بيندازد تا شب، گرچه احتياط در تأخير نينداختن است.

 840  م ـ جايز نيست تأخير انداختن تا فردا بدون عذر; از قبيل مرض.(1)

 841  م ـ سعى از عبادات است و بايد آن را بانيت خالص براى فرمان خداى تعالى بياورد.(2)

 842  م ـ سعى مثل طواف ركن است و حكم ترك آن از روى عمد يا سهو چنان است كه در طواف گذشت.(3)

 843  م ـ زياد كردن در سعى بر هفت مرتبه از روى عمد موجب باطل شدن آن است به تفصيلى كه در طواف گذشت.

 844  م ـ اگر از روى فراموشى زياد كند بر سعى; چه كمتر از يك مرتبه يا بيشتر، سعى او صحيح است و بهتر آن است كه(4) زايد را رها كند، گرچه بعيد نيست كه بتواند آن را به هفت مرتبه برساند.(5)

 845  م ـ اگر سعى را كم كند سهواً،(6) واجب است آن را اتمام كند هر وقت يادش
بيايد(7) و اگر به وطن خود مراجعت كرده و براى او مشقت ندارد، بايد مراجعت كند و اگر

1 ـ آية الله تبريزى: تأخير تكليفاً جايز است ولى بايد طواف و نماز را اعاده نمود.

آية الله خويى: اگر تأخير انداخت طواف و نماز را اعاده نمايد. (المسائل الشرعيه، ج1، ص355)، لازم به تذكر است كه ايشان كلام صريحى دراينكه تكليفاًتأخيرنينداختن سعى به فرداواجب باشد نفرموده اند.

آية الله مكارم: ولى اگر تأخير انداخت، سعى او باطل نخواهد شد هرچند گناه كرده است.

2 ـ آية الله سيستانى: مراجعه شود به حاشيه مسأله 540

3 ـ آية الله بهجت: پس تاركِ آن عمداً، باطل است حج او، و بايد پس از حج افراد در سال آينده حج نمايد، وسهواً رجوع مى نمايد براى سعى مع الامكان واستنابه مى نمايد مع التّعذر (مناسك شيخ، ص51 و52).

آية الله مكارم: در مسأله 532 و 533 و 535 اوّل بحث طواف گذشت.

4 ـ آية الله صانعى: شوط زايد را.

5 ـ آية الله بهجت، آية الله خويى: اگر زيادى يك شوط باشد مستحب است آن را به هفت برساند.

آية الله سيستانى: اگر زايد يك شوط يا بيشتر باشد مستحب است آن را به هفت برساند.

6 ـ آية الله خويى: به حاشيه مسأله بعدى مراجعه شود.

آية الله فاضل: چنانچه قبل از تمام كردن شوط چهارم باشد بنابر احتياط واجب سعى را از سر بگيرد ولى اگر شوط چهارم را تمام كرده است مى تواند آن را اتمام كند يا از سر بگيرد.

7 ـ آية الله سيستانى: چه يك شوط فراموش كرده باشد يا بيشتر، بنابر اقوى و اگر پس از گذشتنؤ
زمان سعى يادش بيايد ; مثلا در عرفات يادش بيايد سعى عمره اش ناقص بوده يا پس از انتهاى ذى حجه به ياد آورد سعى حجش ناقص بوده، احتياط آن است كه كمبود را جبران كند و سپس سعى را از سر بگيرد و اگر نتواند برگردد يا مشقت دارد، بايد نايب بگيرد و احتياط واجب آن است كه نايب هم جمع نمايد بين تدارك مقدار كمبود و بين اعاده سعى كامل.

نمى تواند يا مشقت دارد بايد نايب بگيرد.

*     846  م ـ اگر كمتر از يك مرتبه سعى كرد و بقيه را فراموش كرد بياورد،(1) احتياط واجب آن است كه سعى(2) را از سر بگيرد و اگر بعد از تمام كردن يك مرتبه يا بيشتر فراموش كرد به هفت مرتبه برساند جايز است از همانجا سعى را تمام كند، ليكن احتياط(3) آن است كه اگر(4) چهار مرتبه را تمام نكرده، تمام كند و از سر بگيرد.(5)

1 ـ آية الله سيستانى: در صورتى كه پس از فوت موالات باشد.

2 ـ آية الله اراكى: سعى را تمام كند و از سر بگيرد.

3 ـ آية الله صانعى: مستحب.

4 ـ آية الله صانعى: از نصف شوط چهارم نگذشته.

5 ـ آية الله اراكى: و احوط در صورت عدم اكمال چهار شوط استيناف و دوباره بجا آوردنِ سعى است.

آية الله بهجت: و اگر كمبود سعى از روى فراموشى و بعد از شوط چهارم بوده، واجب است باقى را هر وقت يادش آمد، هرچند بعد از فراغت اعمال حج باشد، تدارك نمايد و در صورتى كه خود نتواند تدارك كند يا تدارك سخت باشد واجب است نايب بگيرد و اگر كمبودش پيش از شوط چهارم و از روى فراموشى بوده، احتياط اين است كه شخصاً يك سعى كامل بجا آورد و در صورت دشوارى آن نايب بگيرد. ( مناسك، مسأله 349 ).

آية الله تبريزى، آية الله خويى: چنانچه كمبود سعى از روى فراموشى و بعد از شوط چهارم بوده، واجب است باقى را هر وقت يادش آمد، هرچند بعد از فراغت از اعمال حج باشد، تدارك نمايد. و اگر خود نتواند تدارك كند يا تدارك آن مشقّت داشته باشد واجب است نايب بگيرد و در اين صورت احتياط اين است كه نايب به نيّت فراغ ذمه منوب عنه از اتمام يا تمام يك سعى كامل بجاآورد. و اگر كمبودش پيش از شوط چهارم و از روى فراموشى بوده، احتياط اين است كه شخصاً يك سعى كامل به قصد اعم از تمام يا اتمام بجا آورد.

آية الله صانعى: و در اين صورت بلكه در تمام صور اگر سعى را از سر بگيرد به قصد استيناف، صحيح و راحت تر است.

آية الله فاضل: اگر كمتر از يك مرتبه سعى كرد و بقيه را فراموش كرد كه انجام دهد، احتياط واجب آن است كه سعى را از سر بگيرد و همين طور است اگر كمتر از چهار مرتبه را انجام داده باشد و بقيه را فراموش كرده باشد.

 847  م ـ با تمام كردن سعى، حلال نمى شود بر او آنچه حرام شده بود بواسطه احرام.

 848  م ـ اگر فراموش كرد بعض سعى را در عمره تمتع، پس به گمان اينكه اعمال عمره تمام شده، از احرام خارج شد و بعد از آن نزديكى با زنان كرد، واجب است برگردد و سعى را تمام كند و احتياط واجب آن است كه يك گاو براى كفاره ذبح كند.(1)

 849  م ـ اگرفراموش كرد بعض سعى رادرعمره تمتع و تقصير كرد(2) و بعد از آن نزديكى با زنان كرد، احتياط واجب آن است كه به دستور مسأله سابق عمل كند، بلكه احتياط واجب آن است(3) كه در اين دو حكم سعى در غير عمره تمتع را نيز ملحق به تمتع كند در كفاره و اتمام.(4)

1 ـ آية الله اراكى، آية الله بهجت: كفاره جماع واجب است و در ناخن گرفتن احتياط واجب.

آية الله تبريزى، آية الله سيستانى: و به اعتقاد اين كه از سعى فارغ شده مُحل شود، در اين صورت احوط اين است كه يك گاو كفاره بدهد و لازم است سعى را به نحوى كه گفته شد تمام نمايد.

آية الله خويى: در اين صورت به اعتقاد اين كه از سعى عمره تمتع فارغ شده مُحل شده، در اين صورت احوط بلكه اظهر اين است كه يك گاو كفاره دارد. ( مناسك، مسأله 350 ).

آيات عظام صافى، گلپايگانى، مكارم: يك گاو كفاره دارد بنابر احوط براى جماع و نيز ناخن گرفتن.

آية الله صانعى: بلكه خالى از قوت نيست.

آية الله فاضل: و اقوى آن است كه يك گاو براى كفاره ذبح كند و در وجوب كفّاره فرق نمى كند كه شش شوط انجام داده باشد و از احرام خارج شده باشد يا كمتر از آن.

2 ـ آية الله فاضل: احتياط واجب آن است كه طبق مسأله سابق عمل كند و همان كفّاره را بدهد، اگر چه با زن نيز نزديكى نكرده باشد و در تقصير فرقى نيست كه ناخن گرفته باشد يا مو.

3 ـ آية الله خامنه اى، متعرض اين احتياط نشده اند.

آية الله صانعى: بلكه خالى از قوت نيست.

4 ـ آية الله بهجت: حكم مختص به عمره تمتع است. (مناسك شيخ، ص 53)

آية الله تبريزى: اين حكم مختص است به سعى در عمره تمتّع.

آية الله سيستانى: اگر در عمره تمتّع باشد به احتياط واجب بايد يك گاو كفّاره بدهد چه جماع كند و چه نكند و سعى را تمام كند و تقصير را احتياطاً اعاده نمايد ولى در عمره مفرده و حج كفّاره لازم نيست بلكه بايد سعى را تمام و تقصير را در عمره مفرده اعاده نمايد.

آية الله فاضل: اولى الحاق اين دو حكم است در غير عمره تمتع به تمتع.

آية الله گلپايگانى: متعرض فرع الحاق اين حكم در غير تمتع به تمتع نشده اند.

*     850  م ـ اگر شك كند در عدد رفت و آمدها بعد از تقصير، اعتنا نكند(1) و اگر شك كند بعد از آنكه از عمل فارغ شد و منصرف شد، چون بناگذارى بر اتمام و اعتنا نكردن به شك خالى از اشكال نيست،(2) احتياط آن است كه آنچه احتمال نقص مى دهد اتمام كند خصوصاً اگر شك در ناقص گذاشتن در اين باشد كه عمداً براى حاجتى ترك كرده است سعى را، كه برگردد و اتمام كند كه در اين صورت وجوب اتمام بعيد نيست(3) و اگر شك در زياده دارد و مى داند ناقص نشده اعتنا نكند.

 851  م ـ اگر بعد از فارغ شدن از سعى يا از هر دورى شك در دُرست آوردن آن كند اعتنا نكند و سعيش صحيح است و همينطور اگر در بين رفت و آمد، شك در صحيح بجا آوردن جزء پيش كند، اعتنا نكند.

 852  م ـ اگر در مروه شك كند كه هفت دفعه رفت و آمد كرده يا زيادتر; مثل اينكه شك كند بين هفت و نُه اعتنا نكند و اگر قبل از رسيدن به مروه شك كند كه اين دور هفت است يا كمتر، ظاهراً سعى او باطل است و همچنين است هر شكى كه به كمتر از هفت تعلق بگيرد ; مثل شك بين يك و سه يا دو و چهار و هكذا.

*     853  م ـ اگر طواف را در روزى بجا آوَرْد و روز بعد شك كرد كه سعى كرده است يا نه،

1 ـ آية الله فاضل: چه شك در زياده كند و چه شك در نقيصه و همينطور است اگر بعد از فراغ از عمل شك در زياده كند.

2 ـ آيات عظام اراكى، بهجت، مكارم، نورى: اعتنا به شك نكند و عملش صحيح است.

آية الله تبريزى، آية الله خويى: اظهراين است كه بايد به اين شك اعتنا شود و شك در عدد اشواط سعى را باطل مى كند.

آية الله سيستانى: اگر احتمال زياد بودن آنها را بدهد، بنابر صحت بگذارد و اگر احتمال كم بودن آنها را مى دهد در صورتى كه شك او قبل از بهم خوردن موالات باشد سعى باطل است و بنابر احتياط اگر بعد باشد نيز باطل است. ( مناسك، ص 259 ).

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: اگر بعد از منصرف شدن از سعى، شك در عدد آن كند به آن شك اعتنا نكند و سعيش صحيح است، ليكن اگر احتمال مى دهد كه كمتر از هفت مرتبه سعى كرده، احتياط آن است كه دوباره سعى كند. ( آراءالمراجع، ص 297 ).

3 ـ آية الله مكارم: اگر از عمل منصرف شده و به ظاهر آن را پايان داده، به اين شك اعتنا نكند.

بعيد نيست بناگذارى بر آوردن،(1) گرچه احتياط در آوردن(2) است، مگر آنكه بعد از تقصير شك
كند كه در اين صورت لازم نيست سعى كند.

مسائل متفرقه سعى

 854  م ـ كسى كه مى دانسته بايد هفت مرتبه بين صفا و مروه سعى كند و با همين نيت از صفا شروع كرده ولى رفت و برگشت را يك مرتبه حساب كرده و در نتيجه چهارده مرتبه سعى نموده، احتياط آن است كه سعى(3) را اعاده كند، اگرچه اقوى كفايت همان سعى است.

 855  م ـ كسى كه بعدازظهر، طواف و نماز را بجا مى آورد و سعى را شب انجام مى دهد، اگر بدون تأخير عرفى، سعى در شب واقع شود(4) مانع ندارد و احتياط آن است كه تا شب تأخير

1 ـ آية الله بهجت: شك بعد از وقت است.

آية الله خويى: فتواى ايشان در اين مسأله روشن نيست و لذا احتياط به اعاده طواف و نماز و اتيان سعى است.

آية الله سيستانى: احتياط واجب اتيان به سعى است، ولى اعاده طواف و نماز آن لازم نيست، مگر احتمال بدهد عمداً سعى را تأخير انداخته كه در اين صورت احتياط واجب اعاده طواف و نماز هم هست.

2 ـ آية الله تبريزى: احوط اعاده طواف و نماز و اتيان به سعى است.

آية الله فاضل: اگر چيزى كه مشكوك است، تأخير انداختن سعى بدون عذر است، بعيد نيست بناگذارى بر آوردن، اگرچه احتياط مستحب در آوردن است و اگر چيزى كه مشكوك است، تأخير با عذر باشد. در اين صورت وجهى براى بناگذارى بر اينكه آورده شده نيست.

آية الله مكارم: اين احتياط ترك نشود.

3 ـ آية الله بهجت، آية الله خامنه اى: سعى صحيح است ( پرسشهاى جديد حج، س 78 ).

آية الله سيستانى: اگرجاهل «قاصر» بوده سعيش صحيح است و اگر «مقصّر» بوده صحّتش اشكال دارد.

آية الله مكارم: اين احتياط ترك نشود.

4 ـ آية الله سيستانى: تأخير عرفى اشكال ندارد و مبادرت لازم نيست ولى تأخير به فردا جايز نيست و اگر عمداً و بدون عذر تا فرداى آن روز تأخير بياندازد، به احتياط واجب بايد طواف را اعاده كند.

آية الله مكارم: هرگاه طواف و نماز آن را در هر موقع از روز انجام دهد سعى را تا شب مى تواند به تأخير بياندازد. ولى تأخير تا فردا جايز نيست و اگر تأخير انداخت گناه كرده ولى اعمال او صحيح است.

نيندازد، اگرچه اقوى كفايت است.

 856  م ـ سعى در طبقه فوقانى، اگر محرز نيست كه بين صفا و مروه است، جايز نيست(1)

استفتائات سعى

*     857  س ـ كسى كه در اثناى سعى متوجه شود كه طواف او بيش از هفت شوط بوده تكليف او چيست ؟

ج ـ مى تواند به(2) اين نحو احتياط كند كه سعى را تمام نمايد و بعد از فوت موالات عرفيه بين شوط زايد طواف و مقدار باقيمانده تا 14 شوط، طواف و نماز و سعى را اعاده كند و بعد تقصير نمايد.

*     858  س ـ اگر از مروه شروع و به صفا ختم كرده و بعد فهميده است، وظيفه او چيست، به خصوص اگر تقصير كرده باشد ؟

ج ـ بايد سعى را اعاده كند و اگر تقصير نكرده تقصير كند.(3)

*     859  س ـ كسى بعد از اتمام شوط ششمِ سعى در صفا، گمان تمام شدن هفت شوط را كرد و تقصير نمود ولى فوراً به او گفتند كه بايد يك شوط ديگر بياورى، او هم انجام داد و بعد بار

1 ـ آية الله مكارم: طبقه فوقانى ميان دو كوه نيست.

2 ـ آية الله بهجت: اگر عمد بوده به همان نحو كه گذشت اشكال دارد و در غير عمد، احتياط در اتمام تا چهارده شوط اگر ممكن است. در ذيل مسأله 614 گذشت.

آية الله سيستانى: احتياط آن است كه برگردد به مسجدالحرام و شوط اضافى را تا يك طواف كامل به قصد قربت مطلقه تكميل نمايد و براى آن نماز طواف بخواند، سپس سعيش را تمام كند و احتياط مستحب اين است كه آن را اعاده نمايد.

آية الله فاضل: احتياطاً سعى را رها كند تا موالات عرفيه از بين برود. پس از آن همه را اعاده كند.

3 ـ آيات عظام تبريزى، خويى، سيستانى: در فرض تقصير هم بايد دو مرتبه تقصير كند.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: و تقصير نمايد (اگر چه قبلا تقصير كرده باشد) تا از احرام خارج شود.

آية الله فاضل: اگر با اعتقاد به صحت تقصير كرده، تقصير اعاده ندارد مگر از باب احتياط و در غير اين صورت بايد تقصير را اعاده كند.

آية الله مكارم: جواب اين سؤال در مسأله 828 گذشت.

ديگر تقصير نمود، آيا عمل او صحيح است يا خير و كفاره دارد يا نه ؟

ج ـ عمل صحيح است و كفاره ندارد.(1)

 860  س ـ كسى در اثناى سعى براى آب خوردن از مسير منحرف شده و پس از خوردن آب ادامه داده است چه صورت دارد ؟

ج ـ اگر سعى را قطع نكرده و به نيت سعى حركت را ادامه داده است و در بين راه آب خورده يا اگر قطع كرده، از جايى كه سعى را قطع كرده يا مُحاذى آن سعى را تمام كرده صحيح است.

*     861  س ـ كسى كه طواف و نماز آن را انجام داده و سعى را به روز بعد يا روزهاى بعد به تأخير انداخته است، آيا طواف و نماز را بايد اعاده كند ؟

ج ـ لازم نيست ولى اختياراً نبايد سعى را به روز بعد تأخير بيندازد.(2)

 862  س ـ آيا زنهايى كه از جهت عادت ماهانه براى طواف نايب مى گيرند در سعى هم مى توانند نايب بگيرند ؟

ج ـ محل سعى مسجد نيست و سعى را بايد خودشان بجا آورند با مراعات ترتيب بين

1 ـ آية الله اراكى: بنابر احتياط بايد در موردى كه با ناخن گرفتن تقصير مى كند و يا پس از تقصير، جماع كرده است يك گاو كفاره بدهد.

آية الله بهجت: مگر آن كه در عمره تمتّع ناخن هايش را گرفته باشد كه احوط است.

آية الله تبريزى: بنابر احتياط يك گاو كفاره دهد.

آية الله خويى: اگر در عمره تمتع باشد بايد بنابر اظهر يك گاو كفاره بدهد.

آية الله سيستانى: اگر در عمره تمتّع باشد و كمبود به جهت فراموشى باشد بنا بر احتياط يك گاو كفاره بدهد وامّا اگر كمبود به جهت ندانستن تعداد شوطهاى سعى بوده است مثلا، يا در عمره مفرده يا حج بوده، كفاره ندارد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: اگر ناخن گرفته كفّاره دارد.

آية الله فاضل: عمل صحيح است ولى اگر در عمره تمتّع بوده است بنابر احتياط واجب بايد يك گاو كفّاره بدهد.

2 ـ آية الله تبريزى: بنابر احتياط طواف و نماز را اعاده نمايد.

آية الله خويى: بايد طواف و نماز را اعاده كند.

آية الله سيستانى: اگر عمداً بدون هيچ عذرى تأخير انداخته، احتياط واجب اعاده طواف و نماز آن است.

طواف و سعى.

*     863  س ـ اگر كسى يقين كند كه هفت شوط سعى بين صفا و مروه را تمام كرده است
ولى بعد از تقصير متوجه مى شود كه پنج شوط بوده، اولاً آيا كل سعى را بايد از سر بگيرد يا دو شوطى را كه ناقص بوده است بايد تكميل كند ؟ و ثانياً آيا تقصير هم بايد بكند، يا تقصير اول كافى است ؟

ج ـ بايد سعى را اتمام كند و احتياطاً تقصير را اعاده نمايد، گرچه وجوب اين احتياط معلوم نيست.(1)

 864  س ـ شخصى بعد از طواف عمره تمتع گم شده و بعد از پيدا شدن به رفقايش گفته است كه سعى صفا و مروه را بجا آورده ام و تقصير نمود و محرم شد براى حج تمتع، ولى بعد از مراجعت از عرفات و منى و موقع طواف و سعى صفا و مروه و اعمال حج اظهار كرد; مثل اينكه من در اعمال عمره به صفا نيامده ام، همين طور گفته اند ان شاءالله آمده اى، بعد از مراجعت به ايران چند بار به پسرانش گفته اعمال من ناقص شده و قبل از فوتش وصيت نموده است كه براى او نايب بگيرند، اگر عمل شخص فوق الذكر باطل باشد وُرّاث او حاضرند اين جانب را بفرستند تا اعمال حج او را انجام بدهم، آيا نظر حضرت عالى چيست ؟

ج ـ ورثه مى توانند شما را نايب كنند براى عمل حج تمتع، ولى بايد نايب سعى را جداگانه به نيابت آن مرحوم انجام دهد. گرچه در فرض مرقوم بيش از نايب گرفتن براى سعى لازم نيست.(2)

1 ـ آية الله بهجت: و تقصير را هم اعاده مى نمايد.

آيات عظام تبريزى، صافى، گلپايگانى، مكارم: اين احتياط ترك نشود.

آية الله خويى: و تقصير را بايد اعاده نمايد و اگر در عمره تمتع بوده يك گاو كفاره بدهد.

آية الله سيستانى: اين احتياط واجب است و اگر تقصير از روى فراموشى كمبود باشد و در عمره تمتّع باشد احتياطاً بايد يك گاو كفّاره بدهد.

آية الله فاضل: اگر در عمره تمتع بوده احتياطاً تقصير را اعاده كند و بنابر احتياط واجب يك گاو كفّاره بدهد.

2 ـ آية الله تبريزى: احتياط اين است كه براى حج تمتع نايب بگيرند، و احوط اين است كه نايب يك سعى جداگانه اى هم به نيت ميّت بجا آورد.

آية الله خامنه اى: اگر سعى را فراموش كرده، نايب همان سعى را قضا كند و اگر ترك سعى از روى جهل بوده، حج را اعاده نمايد.

آية الله خويى: حج او باطل است مگر اينكه سعى را فراموش كرده بوده كه براى او قضا مى كنند.

آية الله سيستانى: اگر از روى جهل به موضوع يا حكم، سعى را ترك كند حجش باطل است، لذا در فرض سؤال بر ورثه لازم است براى كل حج تمتع از طرف ميّت نايب بگيرند.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: با فرض ترك سعى از جهت ندانستن مسأله، بايد احتياطاً عمره مفرده براى او بجا آورند و بعد از آن حج او را اعاده نمايند ( آداب و احكام حج، مسأله 675 ).

آية الله فاضل: در فرض سؤال كه اعمال بعدى را با جزم به صحت انجام داده است لذا صحيح است و گرفتن نايب براى سعى كفايت مى كند.

آية الله مكارم: گرفتن نايب براى كلّ حج تمتع لازم نيست.

 865  س ـ بين صفا و مروه طورى است كه از يك طرف مى روند و از طرف ديگر آن برمى گردند يعنى بين رفت و برگشت دو سه مترى فاصله است، آيا اگر امكان باشد از همان مسيرى كه به صفا رفته، به مروه برود اشكال دارد ؟

ج ـ اشكال ندارد، ولى نبايد مزاحم ديگران شود.

 866  س ـ شخصى در حال سعى كردن بود، يك وقت ديد مقدارى را كه براى هروله علامت گذارى كرده اند به طور عادى سير كرده است، گمان مى كرد لازم است هروله كند و لذا برگشت و مقدارى را كه عادى رفته بود، با هروله تكرار كرد، آيا سعيش اشكال دارد ؟

ج ـ اشكال دارد.(1)

 867  س ـ شخصى در سعى بين صفا و مروه، از جايى كه به صفا يا مروه رسيد براى شوط بعدى شروع نمى كند، بلكه تقريباً مقدار دو سه متر هلالى شكل و يا مستقيم به شكل عرضى مى آيد و شروع مى كند، و در اين مقدار متوجه نيست كه با نيت سعى است يا نه، ولى اگر از او

1 ـ آية الله بهجت: ظاهراً اشكال ندارد.

آية الله تبريزى: اگر به قصد انجام وظيفه واقعيه باشد، اشكالى ندارد.

آية الله خامنه اى: در حال اختيار نبايد چنين كند ولى در فرض مذكور سعى او درست است و چيزى بر او نيست، اگرچه احتياط در اتمام و اعاده سعى است.

آية الله خويى: بنابر اظهر اشكال ندارد. اگرچه اعاده سعى مطابق احتياط است. ( مناسك عربى، مسأله 344 ).

آية الله سيستانى: صحّت سعيش اشكال دارد مگر آنكه جاهل قاصر باشد.

آيات عظام صافى، فاضل، گلپايگانى، مكارم: اشكال ندارد.

سؤال شود چه مى كنى جواب مى دهد سعى مى كنم، آيا مضر نيست ؟

ج ـ راه رفتن مزبور روى كوه مضرّ به سعى نيست، و در فرض مسأله سعى صحيح است.

 868  س ـ آيا سعى كردن از همانجا كه مريضها را با چرخ مى برند و برمى گردانند ( يعنى حدود دو متر بالاتر از ابتداى سراشيبى شروع مى كنند ) صحيح و كافى است ؟ يا حتماً بايد از اول كوه صفا شروع و در مروه هم به سنگهاى سياه بعد از سنگهاى صاف كه بقاياى كوه است برسند ؟

ج ـ سعى بايد بين دو كوه باشد و احراز شود و لازم نيست بالا برود.(1)

 869  س ـ در مناسك فرموده ايد كسى كه بين صفا و مروه سعى مى كند، واجب است در هنگامى كه به طرف مروه در حركت است توجهش به مروه باشد وبالعكس، آيا اين وجوب توجه، تكليفى است و يا وضعى و تكليفى ؟

ج ـ وضعى است.(2)

 870  س ـ گاهى انسان در اثر ازدحام جهت رفتن براى سعى ناچار است از مسجد الحرام عبور كند،(3) در اين صورت تكليف حايض و نفساء چيست، و آيا براى سعى هم مثل طواف نايب بگيرند؟

ج ـ اگر امكان نداشته باشد كه از راه ديگرى بروند بايد تأخير بيندازند، و اگر آن هم ممكن نيست نوبت به نيابت مى رسد و بر فرض مخالفت چنانچه از آن راه رفت و خودش سعى كرد سعيش صحيح است هرچند گناه كرده است.

 871  س ـ زيادى در سعى جهلاً، آيا حكم زيادى سهوى را دارد يا عمدى را ؟

ج ـ محل اشكال است.(4)

1 ـ آية الله بهجت: به ذيل مسأله 829 مراجعه شود.

آية الله مكارم: همان گونه كه قبلاً گفته شد سراشيبى مزبور مربوط به كوه است، بنابراين مسير فعلى چرخ سوارها اشكالى ندارد.

2 ـ آية الله مكارم: ولى نگاه كردن به اطراف و حتى به پشت سر مانعى ندارد.

3 ـ آية الله مكارم: يعنى از اين راه خودش را به صفا برساند و از آنجا سعى را در مسير معمولى شروع كند.

4 ـ آيات عظام اراكى، خامنه اى، صافى، گلپايگانى، مكارم: حكم زيادى سهوى را دارد و سعى او صحيح است.

آية الله بهجت: ظاهراً جهلاً مانعى ندارد.

آيات عظام تبريزى، خويى، سيستانى: زيادى از روى جهل به حكم بنابر اظهر موجب بطلان سعى نمى باشد، اگرچه احتياط در اعاده است.

آية الله فاضل: محل اشكال است و احتياطاً اعاده كند.

 872  س ـ كسى كه نمى تواند بدون سوار شدن در چرخهاى معمولى در مَسْعى سعى كند ليكن تمكن مالى ندارد، چون اَرْز خود را صرف سوغات كرده، وظيفه اش چيست ؟

ج ـ اگر مى تواند با چرخ سعى كند ولو با فروش چيزى يا قرض بايد خودش سعى كند و استنابه صحيح نيست مگر آن كه مشقت و حرج در كار باشد.

 873  س ـ شخصى شوط سوم سعى را بهم زد و با فاصله اندكى هفت شوط ديگر به جا آورد و تقصير نمود، آيا اين سعى صحيح است ؟

ج ـ اشكال دارد(1) و بايد سعى را اعاده كند.(2)

 874  س ـ شخصى به اعتقاد اينكه هر شوط سعى، رفت و برگشت از صفا به مروه است، سعى را شروع مى كند و در شوط سوم متوجه مسأله مى شود و سعى خود را به هفت شوط خاتمه مى دهد، آيا سعى او چه حكمى دارد ؟

ج ـ سعى او صحيح است.

 875  س ـ شخصى در حال سعى گاهى عقب عقب به طرف مروه و يا صفا رفته است، تكليف او چيست ؟

ج ـ بايد آن مقدار را تدارك كند و اگر از آن محل گذشته سعى او اشكال دارد و  احتياط در اتمام و اعاده است.(3)

 876  س ـ سعى از طبقه دوم فعلى، كه بالاتر از كوه صفا و مروه مى باشد، جايز است يا  نه ؟

1 ـ آيات عظام اراكى، تبريزى، خامنه اى، صانعى، فاضل، مكارم، نورى: اشكال ندارد.

2 ـ آية الله تبريزى: بعيد نيست آن سعى كه استيناف كرده صحيح باشد، گرچه احوط اعاده سعى است.

آية الله خويى: در فرض اعتقاد به جواز مانعى ندارد. (المسائل الشرعيه، مسأله348).

آية الله سيستانى: اگر پس از فوت موالات عرفيه سعى را از سرگرفته باشد صحيح است و اگر قبل از آن باشد اشكال دارد مگر آنكه جاهل قاصر باشد كه در اين صورت نيز صحيح است.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: صحّت آن بعيد نيست.

3 ـ آية الله مكارم: مى تواند برگردد و جبران كند و سعى او اشكال ندارد.

ج ـ اشكال دارد.(1)

*     877  س ـ شخصى به جهت كنترل همراهان خود در حين سعى، گاهى به عقب برمى گشته و بدون توجه مجدداً همان مسافت را طى مى كرده، آيا سعى او صحيح است ؟

ج ـ اشكال دارد و بايد سعى را اعاده كند.(2)

 878  س ـ شخصى سعى بين صفا و مروه را، پنج دور رفت و برگشت كه مجموعاً ده شوط مى شود، انجام داده است و آنگاه كه متوجه مسأله شد سعى را از همان جا قطع نمود و تقصير كرد، تكليف چيست ؟

ج ـ در فرض سؤال احوط اعاده سعى است.(3)

 879  س ـ شخصى به تصور اينكه رفتن بالاى كوه صفا يا مروه لازم است، چون اين مقدار مسافت را تحت فشار جمعيت رفته لذا براى اعاده آن مقدارى وارد سعى شده و بعد به نيت سعى برگشته است و در واقع مقدارى مسافت را دوبار طى كرده است، آيا سعى او درست است ؟

ج ـ اگر به نيت احتياط عمل كرده باشد ضرر ندارد.

 880  س ـ شخصى به تصور اينكه سعى نيز نياز به وضو دارد بعد از يك شوط و نيم سعى خود را قطع مى كند و وضو مى گيرد و هفت شوط ديگر سعى مى نمايد، تكليف او چيست ؟

ج ـ اشكال دارد(4) و بايد سعى را اعاده كند.(5)

1 ـ آية الله بهجت: اگر احراز شود كه سعى بين صفاومروه واقع مى شودكفايت مى كند. (مناسك،مسأله 341).

آية الله خويى: اگر دو طرف آن ولو قبلا كوه صفا و مروه بوده و فضاى بدون كوه نبود صحيح است. (آراء المراجع، ص300).

آية الله سيستانى: مجزى نيست.

آية الله صانعى: چون معلوم نيست بين دو كوه است.

2 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: اشكال ندارد.

آية الله سيستانى: مگر اينكه جاهل قاصر باشد يا مقدار اضافى را به قصد سعى انجام ندهد.

آية الله مكارم: اشكال ندارد و اعاده لازم نيست ولى بهتر است اين كار را نكند.

3 ـ مراجعه شود به سؤال 871.

آية الله خامنه اى، آية الله مكارم: صحيح است و احتياط واجب نيست.

4 ـ آيات عظام اراكى، خامنه اى، صانعى، فاضل، مكارم، نورى: اشكال ندارد.

آية الله خويى: با فرض اعتقاد به جواز از سر گرفتن سعى، مجزى است. (رجوع شود به مسأله 873).

5 ـ مراجعه شود به سؤال 873.

 881  س ـ كسى كه قدر متيقن عدد اشواط را مى داند، اما ترديد دارد كه شوط بعدى را انجام داده يا نه; مثلاً مى داند پنج شوط انجام داده، ولى شك دارد كه بقيه را انجام داده يا نه، تكليف او چيست ؟

ج ـ فرض مزبور شك در اشواط است و مبطل است.

*     882  س ـ اگر كسى سعى را به طور كلى فراموش كرد و تقصير نمود، تكليف او چيست ؟

ج ـ از احرام خارج شده و هر وقت يادش آمد سعى را بجا آورد.(1)

 883  س ـ اگر كسى قبل از رسيدن به مروه، در آوردن هفت و نُه شك كرد، تكليف او چيست ؟

ج ـ مبطل است و بايد سعى را اعاده كند.

*     884  س ـ آيا موالات در تمام اشواط سعى معتبر است و يا اختصاص به بعض دارد ؟

ج ـ در سعى موالات معتبر نيست مگر شوط اول تمام نشده باشد، كه در صورت فوات موالات احتياطاً از سر بگيرد.(2)

 885  س ـ اگر در سعى، بعضى مواضع بدن زن غير از وجه و كفّين پيدا باشد آيا به سعى او

1 ـ آية الله بهجت: به ذيل مسأله 842 مراجعه شود.

آية الله خويى: از احرام خارج نشده و تقصير را اعاده نمايد. (المسائل الشرعيه، ج1، ص357).

آية الله سيستانى: بنابر احتياط تقصير را پس از سعى اعاده كند و يك گاو كفاره بدهد.

آية الله فاضل: بنابر احتياط تقصير را پس از سعى اعاده كند، و بنابراحتياط قبل از اعاده تقصير، محرمات احرام را مراعات كند ولى كفّاره ثابت نيست.

2 ـ آية الله بهجت: دليلى بر اعتبار موالات در سعى در غير شوط اوّل نيست، ( پرسشهاى جديد حج، س 89 ).

آية الله تبريزى، آية الله خويى: احوط اعتبار موالات عرفيه بين اشواط سعى است. (مناسك، قبل از مسأله 339) و راجع به لزوم دادن گاو به عنوان كفاره آنچه مى توان گفت، ايشان در صورتى كه مقدارى از سعى را فراموش كند و به اعتقاد تمام شدن سعى، مُحلّ شود، فرموده يك گاو بايد كفاره بدهد.

آية الله سيستانى، آية الله فاضل: بنابر احتياط واجب موالات عرفيه لازم است.

آية الله گلپايگانى: موالات در سعى معتبر نيست. ( آداب و احكام حج، ص 274 ) و قسمت آخر مسأله را متعرض نشده اند.

آية الله مكارم: احتياط واجب آن است كه در غير موارد استثنا شده موالات عرفيه رعايت شود.

ضرر مى زند يا نه ؟

ج ـ ضرر نمى زند.(1)

 886  س ـ شخصى در حال سعى در عدد اشواط شك مى كند و با حال ترديد به سعى خود ادامه مى دهد و در فكر است كه عدد را ضبط كند، پس از تأمل وبعد از آنكه صد متر سعى كرد يا وارد شوط بعدى شد، يقين به عدد حاصل مى شود و با يقين، باقى سعى را هم انجام مى دهد، آيا اين سعى صحيح است يا نه ؟

ج ـ صحيح است.(2)

مستحبات سعى(3)

 887  م ـ مستحب است بعد از فراغ از نماز طواف و پيش از سعى، به نزد چاه زمزم رفته يك يا دو دلو آب بكشد و آن را بياشامد و به سر و پشت و شكم خود بريزد و بگويد:

« أللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نافِعاً وَرِزْقاً واسِعاً وَشِفاءً مِنْ كُلِّ داء وَسُقْم ».

پس از آن، به نزد حجر الأسود بيايد، و مستحب است از درى كه محاذى حجر الأسود است به سوى صفا متوجه شود و با آرامى دل و بدن بالاى صفا رفته و به خانه كعبه نظر كند و به ركنى كه حجر الأسود در او است رو نمايد و حمد و ثناى الهى را بجا آورد و نعمتهاى الهى را به خاطر بياورد، آنگاه اين اذكار را بگويد:

« اللهُ أكْبَرُ » هفت مرتبه.

1 ـ آية الله مكارم: ولى اگر عمداً باشد گناه كرده است.

2 ـ آية الله تبريزى: با شك در عدد اشواط سعى باطل مى شود و بايد سعى را اعاده كند.

آية الله خويى: وظيفه اش تجديد و از سر گرفتن سعى بوده و سعى در حال شك و ادامه آن صحيح و مجزى نبوده، لذا احتياط اعاده سعى است. ( آراء المراجع، چاپ سوم، ص 302 ).

آيات عظام صافى، گلپايگانى، مكارم: در صورتى كه به رجاء كشف حال ادامه داده باشد. ( مجمع المسائل 1/488 ).

آية الله فاضل: در فرض سؤال صحّت سعى محلّ اشكال است واحتياط واجب در اعاده است.

3 ـ آية الله مكارم: اين مستحبات را به قصد رجاء بجا آورد و بايد توجه داشت كه بعضى از مستحبات مربوط به زمانهاى گذشته است و در عصر ما موضوع ندارد و يا عملاً ممكن نيست، آنچه را مى توان، انجام دهد. و خداوند به نيّت او پاداش مى دهد.

« ألحَمدُ للهِ » هفت مرتبه.

« لا إلهَ إلاّ اللهُ » هفت مرتبه.

« لا إلهَ إلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِيوَيُمِيْتُ وَهُوَ حَيٌّ لا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْء قَدِيرٌ » سه مرتبه.

پس صلوات بر محمد و آل محمد بفرستد، پس بگويد:

« اللهُ أكْبَرُ عَلى ما هَدانا وَالْحَمْدُ للهِ عَلى ما أبْلانا وَالْحَمْدُ للهِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ وَالْحَمْدُ للهِ الْحَيِّ الدَّائِمِ » سه مرتبه.

پس بگويد:

« أشْهَدُ أنْ لا إلهَ إلاّ اللهُ وَأشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ لا نَعْبُدُ إلاّ إيّاهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ ». سه مرتبه.

پس بگويد:

« أللَّهُمَّ إنِّيأسْأَ لُكَ الْعَفْوَ وَالْعافِيَةَ وَالْيَقينَ فيالدُّنْيا وَالآخِرَةِ » سه مرتبه.

پس بگويد(1):

« أللَّهُمَّ آتِنا فيالدُّنْيا حَسَنَةً وَفيالاْخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ » سه مرتبه.

پس بگويد:

« اللهُ أكْبَرُ » صد مرتبه.

« لا إلهَ إلاّ الله » صد مرتبه.

« أ لْحَمْدُ للهِ » صد مرتبه.

« سُبحانَ اللهِ » صد مرتبه.

پس بگويد:

« لا إلهَ إلاّ اللهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ، أ نْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَغَلَبَ الأحْزابَ وَحْدَهُ، فَلَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَحْدَهُ، أللَّهُمَّ بارِكْ لِيفيالْمَوْتِ وَفِيما بَعْدَ الْمَوْتِ، أللَّهُمَّ إنَّيأعُوذُ بِكَ مِنْ ظُلْمَةِ الْقَبْرِ وَوَحْشَتِهِ أللَّهُمَّ أظِلَّنيفيظِلَّ عَرْشِكَ يَوْمَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّكَ ».

1 ـ آية الله خويى: اين دعا و همچنين بعضى از دعاهاى آخر اين قسمت در مناسك ايشان مذكور نيست.

و بسيار تكرار كند سپردن دين و نفس و اهل و مال خود را به خداوند عالم.

پس بگويد:

« أسْتَوْدِعُ اللهَ الرَّحْمنَ الرَّحِيمَ الَّذيلا تَضِيعُ وَدائِعُهُ دِينيوَنَفْسيوَأهْلي، أللَّهُمَّ اسْتَعْمِلْنيعَلى كتابِكَ وَسُنَّةِ نَبِيِّكَ وَتَوَفَّنيعَلى مِلَّتِهِ وَأعِذْنيمِنَ الْفِتْنَةِ ».

پس بگويد:

« اللهُ أكْبَرُ » سه مرتبه.

پس دعاى سابق را دو مرتبه تكرار كند، پس يكبار تكبير بگويد و باز دعا را اعاده نمايد و اگر تمام اين عمل را نتواند انجام دهد، هر قدر كه مى تواند بخواند.

و مستحب است كه رو به كعبه نمايد و اين دعا را بخواند:

« أللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيكُلَّ ذَنْب أذْنَبْتُهُ قَطُّ فَاِنْ عُدْتُ فَعُدْ عَلَيَّ بِالْمَغْفِرَةِ فَاِنَّكَ أنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ، أللَّهُمَّ افْعَلْ بيما أ نْتَ أهْلُهُ فَاِنَّكَ اِنْ تَفْعَلْ بِيما أنْتَ أهْلُهُ تَرْحَمْنيوَإنْ تُعَذِّبنيفَأَنْتَ غَنيٌّ عَنْ عَذابيوَأ نَا مُحْتاجٌ إلى رَحْمَتِكَ. فَيا مَنْ أ نَا مُحْتاجٌ إلى رَحْمَتِهِ ارْحَمْني، أللَّهُمَّ لا تَفْعَلْ بيما أ نَا أهْلُهُ، فَاِنَّكَ إنْ تَفْعَلْ بيما أنا أهْلُهُ تُعَذِّبْنيوَلَمْ تَظْلِمْنيأصْبَحْتُ أتَّقيعَدْلَكَ وَلا أخافُ جَوْرَكَ فَيا مَنْ هُوَ عَدْلٌ لا يَجُورُ اِرْحَمْني».

پس بگويد:

« يا مَنْ لا يَخيبُ سائِلُهُ وَلا يَنْفَدُ نائِلُهُ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد، وَأجرْنيمِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِكَ ».

و در حديث شريف وارد شده است: هركس كه بخواهد مال او زياد شود، ايستادن بر صفا را طول دهد و هنگامى كه از صفا پايين مى آيد بر پله چهارم بايستد و متوجه خانه كعبه شود و بگويد:

« أَللَّهُمَّ إنَّيأعُوذُ بِكَ مِنْ عَذابِ الْقَبْرِ وَفِتْنَتِهِ وَغُرْبَتِهِ وَوَحْشَتِهِ وَظُلْمَتِهِ وَضِيقِهِ وَضَنْكِهِ، أللَّهُمَّ أظِلَّنيفيظِلِّ عَرْشِكَ يَوْمَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّكَ ».

پس از پله چهارم پايين رود و احرام را از روى كمر خود بردارد و بگويد: