پس سر به جانب كعبه بالا كند و بگويد:

« اَلْحَمْدُ للهِ الَّذيشَرَّفَكِ وَعَظَّمَكِ، وَالْحَمْدُ للهِ الَّذيبَعثَ مُحَمَّداً نَبِيّاً وَجَعَلَ عَليّاً اِماماً. أللَّهُمَّ اهْدِ لَهُ خِيارَ خَلْقِكَ وَجَنَّبْهُ شِرارَ خَلْقِكَ ».

و چون ميان ركن يمانى و حجر الأسود برسد، بگويد:

« رَبَّنا آتِنا فيالدُّنيا حَسَنَةً وَفِيالاْخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ ».

و در شوط هفتم وقتى كه به مستجار(1) رسيد مستحب است دو دست خود را بر ديوار خانه بگشايد و شكم و روى خود را به ديوار كعبه بچسباند و بگويد:

« أللَّهُمَّ الْبَيْتُ بَيْتُكَ وَالْعَبْدُ عَبْدُكَ وَهذا مَكانُ الْعائِذِ بِكَ مِنَ النَّار ».

پس به گناهان خود اعتراف نموده و از خداوند عالم آمرزش آن را بطلبد كه ان شاء الله تعالى مستجاب خواهد شد، بعد بگويد:

« أللَّهُمَّ مِنْ قِبَلِكَ الرَّوْحُ وَالْفَرَجُ وَالْعافِيَةُ. أللَّهُمَّ إنَّ عَمَلِيضَعيْفٌ فَضاعِفْهُ لِيوَاغْفِرْ ليمَا اطَّلَعْتَ عَلَيْهِ مِنِّيوَخَفِيَ عَلى خَلْقِكَ أسْتَجِيرُ بِاللهِ مِنَ النَّارِ ».

و آنچه خواهد دعا كند و ركن يمانى را استلام كند و به نزد حجر الأسود آمده و طواف خود را تمام نموده و بگويد:

« أللَّهُمَّ قَنِّعْنِيبِما رَزَقْتَنيوَبارِكْ لِيفِيما آتَيْتَني».

و براى طواف كننده مستحب است در هر شوط، اركان خانه كعبه و حجر الأسود را استلام نمايد و در وقت استلام حجر بگويد(2):

« أمانَتيأدَّيْتُها وَمِيثاقيتَعاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِيبِالْمُوافاةِ ».

1 ـ مستجار در پشت كعبه در نزديك ركن يمانى برابر در خانه كعبه قرار دارد.

2 ـ آية الله مكارم: انجام بعضى از اين مستحبات در زمان ما و در ازدحام جمعيّت براى بسيارى از مردم غير ممكن است، بنابراين آنچه را ممكن است انجام مى دهد و آنچه را نمى توان انجام داد، هرگاه نيّت انجام آن را داشته باشد، خداوند مطابق نيّتش پاداش به او خواهد داد، بنابراين اصرار بر مزاحمت ديگران نبايد داشته باشد.

فصل پنجم:

نماز طواف

 773  م ـ واجب است بعد از تمام شدن طواف عمره، دو ركعت نماز بخواند; مثل نماز صبح.

 774  م ـ مى تواند نماز طواف را با هر سوره اى كه خواست بخواند، مگر سوره هاى سجده،(1) و مستحب است در ركعت اول، بعد از « حمد »، سوره « قل هو الله احد » را بخواند و در ركعت دوم، سوره « قل يا أيها الكافرون » را بخواند.

 775  م ـ جايز است نماز طواف را بلند بخواند مثل نماز صبح يا آهسته مثل نماز ظهر.

*     776  م ـ شك در ركعات نماز طواف موجب بطلان نماز است(2) و بايد اعاده كند و بعيد نيست اعتبار ظنّ در(3) ركعات و در ظن در افعال(4) احتياط كند. و در احكام، اين نماز با نماز يوميه مساوى است.

1 ـ آية الله سيستانى: قرائت سوره هاى سجده در نماز جايز است، ولى اگر سجده را انجام داد نماز باطل مى شود مگر اينكه سهواً سجده كند و اگر سجده نكند نماز صحيح است ولى گناه كرده است و اگر قبل از آيه سجده، به سوره اى ديگر عدول كند اشكال ندارد هر چند عمداً شروع كرده باشد.

2 ـ آية الله بهجت: بعد از استقرار آن به تروّى على الأحوط، و اظهر اعتبار ظنّ در ركعات است مثل ظنّ در افعال; چه ظنّ به وجود باشد يا عدم به مصحّح باشد يا مبطل به ركن باشد يا غير آن، در محل شك و يا نسيان باشد يا خارج از محل. پس لوازم آن از تدارك يا بطلان يا عدم تدارك را مترتّب مى كند، اگر چه احتياط در اعاده است فى الجمله، در صورت تعلّق ظنّ به فعل كه تدارك نمى كند مگر در موردى كه انجام دادن آن مبطل نباشد يقيناً (وسيله ص239 و247).

3 ـ آية الله مكارم: احتياط واجب اعاده بعد از اتمام است.

4 ـ آيات عظام تبريزى، خويى، سيستانى: ظن در افعال حكم شك را دارد.

آية الله گلپايگانى، آية الله فاضل: ظن در افعال معتبر است.

 777  م ـ احوط آن(1) است كه بعد از طواف مبادرت به نماز كند و زود بجا آورد.

 778  م ـ واجب است كه اين نماز(2) نزد مقام ابراهيم واقع شود و احتياط(3) واجب(4) آن است كه پشت مقام بجا آورد  به طورى  كه سنگى كه مقام است بين او و خانه كعبه واقع شود و بهتر آن است كه هرچه ممكن باشد نزديكتر بايستد، ليكن نه به طورى كه مزاحمت با سايرين كند.

 779  م ـ اگر بواسطه زيادى جمعيت نتوانست پشت مقام بايستد; به طورى كه
گفته شود نزد مقام نماز مى كند بواسطه دورى زياد،(5) در يكى از دو جانب

1 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: بايستى بعد از طواف مبادرت به نماز كند، كه در عرف نگويند بين آنها فاصله شده و آية الله خويى اضافه نموده اند كه: فصل بين طواف و نماز طواف مبطل طواف است و اگر تدارك نشود حج باطل مى شود. (استفتائات، ص246، س730).

آية الله سيستانى: به اين معنى كه به نظر عرف بين آن دو فاصله اى نباشد ولى فاصله به مقدار ده دقيقه براى استراحت يا يافتن جاى مناسب و مانند آن اشكال ندارد ولى كارى ديگر مانند نماز قضا به احتياط واجب نبايد انجام دهد.

آية الله فاضل: اقوى مبادرت به نماز است و در صورتى كه عالماً و عامداً اخلال به فوريت كند. ظاهراً طواف باطل مى شود و اگر تدارك نكند و وقت بگذرد حج نيز باطل است.

آية الله نورى: احتياط واجب آن است كه بعد از انجام طواف مبادرت كند به خواندن نماز آن.

2 ـ آية الله گلپايگانى: بنابر احتياط واجب نزد مقام واقع شود. ( مناسك، مسأله 110 ).

3 ـ آية الله تبريزى: احوط بلكه اظهر آن است....

آية الله خامنه اى: واجب است اين نماز پشت مقام نزديك به آن خوانده شود به شرط اين كه مزاحمت براى ديگران نباشد.

آية الله خويى: بلكه مبادرت واجب است.

آية الله سيستانى، آية الله فاضل: اظهر آن است... .

آية الله مكارم: واجب است نماز طواف را در صورت امكان پشت مقام ابراهيم (عليه السلام) بجا آورد.

4 ـ آية الله صانعى: بلكه و اقوى.

5 ـ آية الله خامنه اى: كافى است در هر نقطه اى كه خلف صدق كند گرچه از مقام دور باشد، بلكه در اين صورت صحت نماز در هر جاى مسجد الحرام بعيد نيست.

آية الله صانعى: نماز طواف را بايد پشت مقام بجاآورد و پشت مقام حدّ معينى ندارد، ميزان صدق عرفى است و تا ايوانهاى فعلى (سنه 1424هجرى قمرى) هم صادق است.

آية الله نورى: در هر نقطه اى از مسجدالحرام نماز طواف را بخواند مجزى است هر چند
بهتر است كه نسبت به مقام حضرت ابراهيم، الأقرب فالأقرب (هر چه نزديكتر باشد بهتر است) را مراعات كند.

بجا(1) آورد در جايى كه گفته شود نزد مقام نماز مى خواند.(2)

 780  م ـ اگر ممكن نشد در دو جانب نزد مقام نماز را بجا آورد بايد(3) ملاحظه نزديكتر را بكند از ميان دو جانب و پشت(4) مقام، و اگر سه طرف مساوى باشند، در پشت نماز بخواند و در دو
طرف كافى نيست و اگر دو طرف نزديك تر از پشت باشند به مقام ولكن هيچ كدام نزد مقام نباشد
بعيد نيست جايز بودن اكتفا به پشت لكن احتياط آن است كه يك نماز در پشت مقام بخواند و

1 ـ آية الله بهجت: در صورت عدم تمكّن و بُعد مفرط، در يكى از دو جانب آن بجا آورد.

آية الله تبريزى: نماز بايد پشت مقام باشد و در نزديكى آن و در صورت عدم تمكّن از نزديكى مقام، با مراعات الأقرب فالاقرب به مقام بنا بر احتياط، پشت مقام مى تواند بجاآورد.

آية الله خويى: در صورت عدم تمكّن از نماز نزديك مقام، مى تواند با رعايت الأقرب فالأقرب دورتر نماز بخواند ولى به هر حال بايد پشت مقام باشد. (المسائل الشرعيه، ج1، ص325).

آية الله سيستانى: و اگر نتواند پشت مقام و نزديك به آن بجا آورد، احتياط واجب آن است كه هم آن را در نزديكى اش; چه در سمت راست باشد و يا چپ، و هم دور از آن ولى پشت مقام بجا آورد و اگر نتواند آن دو را بجا آورد، هر كدام كه ممكن است انجام دهد و اگر نتواند هيچكدام را انجام دهد، در هر جاى مسجد كه شده انجام دهد و بنابر احتياط مستحب رعايت كند هرچه به مقام نزديكتر باشد و اگر پس از آن، تا زمانى كه وقت سعى تنگ شود توانست نزديك به مقام و پشت آن نماز را اعاده كند، احتياط مستحب اعاده آن است. ( مناسك، ص 245 ).

2 ـ آية الله صانعى: و هم پشت مقام.

3 ـ آية الله بهجت: و اگر آن هم ممكن نباشد، مراعات مى كند الأقرب فالأقرب به سوى خلف مقام و دو جانب آن را، با رعايت احتياط، در صورت دوران امر بين بعض مراتب خلف و اَحَد جانبين به جمع در نماز بلكه به اعاده، پس از تمكن از نماز در پشت سر، اگرچه در آخر وقت امكان باشد و نماز طواف مستحب در هر جاى مسجد باشد جايز است. ( مناسك، ص 118 ).

آية الله صانعى: پشت مقام بياورد واحتياط مستحب در جمع بين خلف وبين اقرب ازجهات مى باشد.

4 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: حكم آن در مسأله قبل گذشت.

آية الله خامنه اى: نماز خواندن در دو طرف راست يا چپ مقام در صورت تمكن از خلف گرچه دور باشد كافى نيست.

آية الله فاضل: احوط نماز خلف مقام است.

يك نماز در يك طرف با ملاحظه نزديكترى و احوط(1) اعاده نماز است در صورت امكان در
پشت مقام تا وقتى كه وقت(2) تنگ نشده براى سعى.

 781  م ـ جايز است نماز طواف مستحب را در هر جاى مسجد الحرام كه بخواهد بجا آورد، اگرچه در حال اختيار، بلكه گفته اند كه آن را مى تواند عمداً ترك(3) كند.

 782  م ـ اگر كسى نماز طواف واجب را فراموش كند بايد هر وقت كه يادش آمد در مقام ابراهيم بجا آورد و به همان دستورى كه در مسأله 778 ببعد ذكر شده عمل نمايد.

 783  م ـ اگر نماز طواف را فراموش كند و در بين سعى بين صفا و مروه يادش بيايد، از همانجا سعى را رها كند و برگردد، دو ركعت نماز را بخواند، بعد از آن، سعى را از همانجا(4)تمام كند.

 784  م ـ شخصى كه نماز را فراموش كرده و ساير اعمال را كه بعد از نماز بايد عمل كند، عمل كرده، اعاده آنها ظاهراً لازم نباشد، اگرچه احتياط استحبابى در اعاده است.

 785  م ـ اگر برگشتن به مسجد الحرام مشكل باشد از براى شخصى كه نماز را فراموش كرده، بايد هرجا(5) يادش آمد نماز را بجا آورد، اگرچه در شهر ديگر باشد و برگشتن به حرم

1 ـ آية الله فاضل: اولى اعاده نماز است.

آية الله گلپايگانى: بهتر آن است كه هر وقت توانست نماز را دوباره پشت مقام رجاءً بخواند.

2 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: اعاده لازم نيست. (المسائل الشرعيه، ج1، ص352).

آية الله صانعى: يعنى احتياط در مبادرت نماز طواف بعد از طواف از بين نرفته كه در مسأله 777 بيان شد.

3 ـ آية الله بهجت: مورد تأمّل است (مناسك شيخ، ص47).

آية الله خامنه اى، متعرض ترك نماز نشده اند.

آية الله سيستانى: ظاهر آن است كه نماز طواف مستحب، مستحب است.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: سزاوار نيست ترك كنند.

آية الله مكارم: ترك آن مشكل است.

4 ـ آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: در صورت تجاوز از نصف، بقيه سعى را و در كمتر از نصف، همه آن را مجدداً بجا آورد. ( آداب و احكام حج، مسأله 641 ).

5 ـ آية الله خامنه اى: اگر از مكّه دور نشده و برگشتن و انجام نماز در محلّش براى او مشكل نيست، بايد برگرددبه مسجدالحرام ودر محلّش بجاآورد واگر از مكّه دور شده در همانجايى كه يادش آمد بجا آورد.

آية الله سيستانى: اگر بعد از بيرون رفتن از مكه يادش بيايد، احتياط واجب آن است كه برگردد و نزد مقام نماز بجاى آورد و اگر برگشتن براى او مشقت دارد نماز را در همان موضعى كه يادش آمده انجام دهد و لازم نيست براى انجام نماز به حرم برگردد، گرچه ميسور باشد.

آية الله فاضل: اگر در منى باشد مخير است بين خواندن نماز در منى و استنابه و الاّ در هر جا كه هست همانجا نماز بخواند گرچه جوازِ گرفتنِ نايب هم بعيد نيست.

لازم(1) نيست، اگرچه آسان باشد.

 786  م ـ اگر كسى اين نماز را بجا نياورد و بميرد، واجب است بر پسر بزرگِ(2) او، كه آن را قضا كند; به نحوى كه در كتاب « صلات » تفصيل داده شده است.

 787  م ـ جاهل به مسأله، در احكامى كه براى ناسى ذكر شد، شريك است با او.

 788  م ـ واجب است بر هر مكلفى كه نماز خود را ياد بگيرد و قرائت و ذكرهاى واجب را پيش كسى درست كند كه تكليف الهى را به طور صحيح بجا آورد، خصوصاً كسى كه مى خواهد به حج برود بايد نماز را تصحيح كند، چون بعضى گفته اند(3) اگر نماز او درست نباشد عمره او باطل

1 ـ آية الله بهجت: و احوط آن است برگردد به حرم اگر دشوار نباشد و آنهارا بجا آورد و بعضى در صورت تعذر برگشتن به مقام، استنابه را لازم دانسته اند بنابراين احوط جمع است ميان قضاى آنها، در هرجا كه متذكر شود و گرفتن نايب كه آنها را در مقام بجاى آورد. ( مناسك شيخ، ص 48 ).

آية الله تبريزى، آية الله خويى: احوط و اولى اين است برگشته و نماز را در حرم بجا آورد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: و بهتر است نايب هم بگيرد تا خلف مقام براى او بجا آورد، ( مناسك فارسى، مسأله  114 ).

آية الله فاضل: برگشتن مطابق احتياط است ولى واجب نيست.

آية الله مكارم: منظور برگشتن به حرم، خارج از مسجدالحرام است.

2 ـ آية الله بهجت: بر ولىّ او لازم است آن را قضا كند.

آية الله سيستانى: بنابر احتياط واجب بايد پسر بزرگترش، آن را از طرف پدر قضا كند. ( مناسك، مسأله 330 ).

آية الله مكارم: و اگر ديگرى نيز بجا آورد كفايت مى كند.

3 ـ آية الله تبريزى: اگر با فرض تمكّن به طور ملحون نماز بخواند نمازش باطل است مگر اين كه جاهل قاصر يا معتقد به صحّت قرائت باشد و در فرض تعمّد حجّش باطل مى شود.

آية الله خويى: اگر در زمانى كه نماز خواند مى توانست صبر كند و قرائتش را تصحيح نمايد و مع ذلك با قرائت ملحون نماز بخواند نمازش باطل است مگر جاهل قاصر باشد و در فرض تعمّد حجّش باطل مى شود.

است و همچنين حج نيز باطل است. پس علاوه بر آنكه به اين قول، از حجّة الاسلام برائت ذمّه پيدا نمى كند، ممكن است چيزهايى كه در احرام بر او حرام شده بود; مثل زن و چيزهايى كه گذشت، بر او حلال نشود.(1)

 789  م ـ اگر شخصى نتوانست قرائت يا ذكرهاى واجب را ياد بگيرد بايد نماز را به هر ترتيبى كه مى تواند خودش بجا آورد و كافى است و اگر ممكن است، كسى را بگمارد كه نماز را تلقين او كند و احتياط آن است كه در مقام ابراهيم به شخص عادلى اقتدا كند، ليكن(2) اكتفا به نماز جماعت نكند; چنانكه نايب گرفتن نيز كافى نيست.(3)

 790  م ـ نماز طواف را در همه اوقات مى شود خواند مگر آنكه مزاحمت كند با وقت نماز واجب، كه اگر نماز طواف بخواند موجب فوت يوميه شود، پس بايد اول نماز يوميه را بخواند.

 791  م ـ اگر كسى از روى بى مبالاتى مسامحه كرد در ياد گرفتن قرائت و ذكر واجب نماز تا

1 ـ آية الله مكارم: البته دقّت هاى علماى تجويد شرط نيست همين اندازه كه عربى صحيح صدق كند كافى است.

2 ـ آية الله بهجت: و اگر ممكن شود نماز طواف را در مقام به جماعت بخواند و در صورت عدم امكان جماعت، عمل به وظيفه يوميّه كافى است (مناسك، س105).

3 ـ آية الله اراكى: احتياط آن است در صورت امكان به جماعت هم انجام دهد و نايب بگيرد، ولى به آنها اكتفا نكند و خودش به هر ترتيبى كه مى تواند بجا آورد.

آية الله خامنه اى: مشروعيّت جماعت در نماز طواف ثابت نيست، پس به هر نحو مى تواند خودش بخواند و احتياطاً نايب هم بگيرد.

آية الله سيستانى: اگر نتواند قرائت خود را تصحيح كند، هر چند در اثر مسامحه و سهل انگارى، ولى مقدار زيادى از سوره حمد را بتواند به طور صحيح بخواند، خواندن حمد به همين صورت كافى است و اگر نتواند، به احتياط واجب مقدارى از قرآن را كه مى تواند صحيح بخواند به آن اضافه كند و اگر نتواند، تسبيح بگويد و اگر وقت براى يادگرفتن همه حمد نباشد اگر به مقدار معتنابه ياد بگيرد كافى است و اگر نتواند، مقدارى از قرآن را بخواند كه عرفاً قرآن خواندن صدق كند و اگر نتواند، تسبيح بگويد و امّا سوره از جاهلى كه نتواند ياد بگيرد ساقط است.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: اگر ياد گرفتن قرائت و احكام واجبه نماز ممكن نشود، نماز طواف را به جماعت بخواند ولى اكتفا به آن اشكال دارد و واجب است به طور فرادى نيز بخواند و اگر نايب هم بگيرد جهت نماز، بهتر و مطابق با احتياط است. ( مناسك فارسى، ص 81، مسأله 113 ).

آية الله مكارم: نماز جماعت و گرفتن نايب لزومى ندارد.

وقت تنگ شد، نماز را به هر نحو كه مى تواند بايد بخواند و صحيح است، ليكن معصيت كار است و احتياط آن است كه به دستور مسأله 789 عمل كند و اگر ممكن است كسى را وادار كند كه تلقين او كند.(1)

 792  م ـ نماز طواف استحبابى لازم نيست در نزد مقام ابراهيم باشد بلكه در هر جاى مسجدالحرام جايزاست،به خصوص در موقع ازدحام مناسب است مراعات سايرحجاج را بنمايند.

استفتائات نماز طواف

 793  س ـ كسى نماز طوافِ عمره را در داخل حِجر اسماعيل بجا آورده و بعد از تقصير متوجه شده است، وظيفه او چيست ؟

ج ـ بايد نماز را اعاده كند.(2)

*     794  س ـ شخصى بعد از طواف، وضويش باطل شد و خجالت كشيد كه بگويد، نمازش را بىوضو خواند و بعد از آن، سعى و تقصير را انجام داد و مُحل شد، وظيفه او چيست ؟

ج ـ بايد نماز و سعى و تقصير را اعاده كند.(3)

 795  س ـ زنى نماز طواف خود را در حجر اسماعيل خواند و چون به منزل آمد، ملتفت شد كه حايض شده است و تا وقوف به عرفات پاك نمى شود، وظيفه او نسبت به نماز چيست و آيا عمل او صحيح است يا خير ؟

ج ـ عمره او صحيح است و بايد براى حج تمتع محرم شود و وقتى خواست طواف و نماز

1 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: بنابر احتياط واجب به هر نحوى كه خودش مى تواند بخواند و با جماعت هم بخواند و نايب هم بگيرد.

آية الله سيستانى: احتياط مستحب در صورت مقصِّر بودن، اين است كه هم نماز را به كيفيتى كه بيان آن گذشت بجا آورد و هم آن را به جماعت بخواند و هم نايب جهت انجام آن از طرفش بگيرد. ( مناسك، مسأله 331 ).

2 ـ آية الله مكارم: و اعاده اعمال بعد لازم نيست.

3 ـ آية الله سيستانى: به احتياط واجب بايد طواف را نيز اعاده كند.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: در فرض سؤال ( كه بعد از عمره تمتع هنوز محرم براى اعمال حج نشده است ) بايد نماز را اعاده كند و سعى و تقصير او صحيح است. لكن احتياط مؤكد در اعاده سعى و تقصير نيز مى باشد. ( مناسك عربى، ص 117 و مجمع المسائل،ج1، ص466 ).

حج را انجام دهد، قبل يا(1) بعد از آن، نماز طواف عمره تمتع را بجا آورد.(2)

 796  س ـ كسى كه هرچه سعى نمود موارد غير صحيحِ قرائتِ خود را تصحيح كند نتوانست و نيز شخصى ديگر را جهت اقتدا كردن و يا تلقين نمودن قرائت صحيح پيدا نكرد وظيفه اش چيست ؟

ج ـ به هر نحو قدرت داردبخواند وبه جماعت خواندن حتى در فرض امكانواجب نيست.(3)

 797  س ـ در موقعى كه شخص طواف مى كرده جمعيت زياد بوده و بعد از آن در اثر ازدحام، نتوانسته است كه نزديك مقام نماز بخواند و در آن وقت چاره اى بغير از نماز خواندن دور از مقام نداشته، آيا نماز او صحيح است يا خير ؟

ج ـ اگر امكان نداشته با فرض اضطرار(4) مانع ندارد.

 798  س ـ آيا در صورت ازدحام كه نشود پشت مقام يا احد الجانبين آن نماز طواف خواند تا حدود منبر و نماز در قسمت راست يا چپ منبر خوانده شد، باز هم نماز در مقام، در صورت امكان، همان روز يا روزهاى ديگر لازم است ؟

ج ـ در صورتى كه تا بعد از فوات موالات عرفيّه بين طواف و نماز آن عذر باقى بوده اعاده واجب نيست.(5)

1 ـ آية الله بهجت: از مسأله 294 مناسك استفاده مى شود كه قبل از طواف حج بايد آن را جبران نمايد.

2 ـ مراجعه شود به سؤال 722.

آية الله تبريزى: احتياط اين است كه قبل از طواف حج، نماز طواف عمره را قضا كند.

آية الله خويى، آية الله سيستانى: قضاى نماز را بايدقبل از طواف حج بخواند. (مناسك عربى،مسأله 292).

آية الله مكارم: احتياط آن است كه نماز سابق را قبل از طواف حج بجا آورد.

3 ـ مراجعه شود به مسأله 789.

آية الله خامنه اى، آية الله مكارم: مشروعيت جماعت در نماز طواف ثابت نيست.

4 ـ آية الله بهجت: و گذشت رعايت احتياط در ذيل مسأله 780.

آية الله صانعى: با كيفيّتى كه در مسأله 779 گذشت با رعايت خلف مقام.

آية الله نورى: در صورت ازدحام، در غير پشت مقام مانعى ندارد.

5 ـ آية الله بهجت: گذشت رعايت احتياط در مسأله 780.

آية الله سيستانى: در هر صورت اعاده لازم نيست.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: اگر چه خوب است.

آية الله صانعى: و با مرتفع شدن عذر احتياط مستحب در اعاده است.

 799  س ـ در مسأله شش نماز طواف، در تحرير الوسيله فرموده ايد: « و الأحوط الإقتداء بشخص عادل » و در مسأله اول نماز جماعت همان كتاب فرموده ايد: « بَلْ مشروعية الجماعة فيصلاة الطواف و كذا صلاة الإحتياط محلّ اشكال » بفرماييد منظور چيست ؟

ج ـ منظور از مشروعيت، صحت است و احتياط مزبور استحبابى است و نبايد به جماعت اكتفا شود.(1)

 800  س ـ براى كسانى كه قرائتشان درست نيست و مى خواهند نماز طوافشان را به جماعت بخوانند، آيا مى توانند نماز طواف حج را به نماز طواف نساء يا بالعكس و يا كسى كه نايب است به كسى كه نايب نيست و يا نماز طواف واجب را به مستحب و بالعكس اقتدا كنند يا نه؟

ج ـ اكتفا به جماعت نبايد بكنند و احتياط(2) در همه موارد سؤال حاصل مى شود.

 801  س ـ كسى كه قرائتش درست نيست، آيا مى تواند تبرعاً از كسى كه حج واجب بر عهده دارد نيابت كند و حج انجام دهد ؟

1 ـ آية الله اراكى: احتياط وجوبى است.

آية الله بهجت: جماعت در نماز طواف واجب، مستحب است (وسيله، ص285).

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: خواندن نماز به جماعت، احوط است ولى نبايد به آن اكتفا شود.

آية الله مكارم: بهتر ترك اين احتياط است.

2 ـ آية الله اراكى: اين احتياط وجوبى است، ( البته مقصود از طواف واجب و مستحب، طواف حج و عمره واجب، و حج و عمره مستحب است ).

آية الله بهجت: گذشت استحباب جماعت در نماز طواف واجب، و همچنين مى تواند اقتدا كند در طواف مستحب با طواف واجب امام (ذخيره 2، ص235 و ص217).

آية الله تبريزى، سيستانى: براى رعايت احتياط بايد به نماز طواف واجب اقتدا كند.

آية الله خامنه اى، آية الله مكارم: مشروعيّت جماعت در نماز طواف ثابت نيست.

آية الله خويى: جماعت در هيچ يك از نمازهاى مستحبى بالاصاله مشروع نيست. و همچنين بنابر احتياط وجوبى نماز طواف را به نمازهاى يوميه و بالعكس جايز نيست اقتدا كند و نماز طواف به نماز طواف واجب مانعى ندارد ( قسمت اول از منهاج الصالحين، مسأله 773 و 774 و قسمت آخر مستفاد از مجموع مسائل و مناسك فارسى، مسأله 336 ).

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: جماعت در نماز مستحبى مشروع نيست و اگر امكان داشت به نماز طواف واجب اقتدا كند و الاّ به نماز يوميه به رجاء مطلوب واقع شدن. ( مناسك عربى، ص 118 ).

ج ـ نيابت چنين شخصى صحيح نيست(1) هرچند تبرعى باشد، مگر آنكه بتواند قرائت خود را تصحيح كند و از ذوى الأعذار محسوب نباشد، كه در اين صورت مى تواند نيابت را قبول نمايد، ولى بايد قرائت خود را درست كند.

*     802  س ـ افرادى با اينكه قرائتشان درست نيست و كلمات نماز را نمى توانند درست بگويند، در حج نايب مى شوند و عمره را به نيت منوب عنه انجام مى دهند، بعد متوجه مى شوند(2)كه نمى توانند نايب شوند، آيا چگونه از احرام خارج مى شوند و براى حج چه وظيفه اى دارند ؟

ج ـ در صورت امكان بايد قرائت خود را درست كنند و عمل نيابى خود را تصحيح نمايند تا از احرام خارج شوند، بلى اگر ممكن نيست و معذور هستند(3) احرام آنها صحيح واقع نشده و از احرام خارج هستند.(4)

1 ـ آية الله بهجت: اكتفا به عملش مشكل است ( مناسك، مسأله 110 ).

آية الله سيستانى، آية الله مكارم: بنابر احتياط واجب.

آية الله صافى: به مسأله 107 مراجعه شود.

آية الله گلپايگانى: نيابت چنين شخصى خلاف احتياط است.

2 ـ آية الله بهجت: كسى كه قرائتش درست نبوده و يا از جهات ديگر معذور بوده و بدون توجّه به اين عذر به نيابت از ديگرى محرم شده و در وسط اعمال و يا بعد از عمره تمتّع متوجه نقص كار خود شده، احتياطاً در موارد عذر نايب بگيرد تا عمل را صحيحاً بجا آورد و خود نيز آن عمل را انجام دهد و نيابتش صحيح است هر چند از اوّل نمى توانسته نايب شود. (مناسك س106).

3 ـ آية الله گلپايگانى: بنا بر احتياط به قصد منوب عنه اعمال را بجا آورد و لكن صحّت عمره مذكور براى منوب عنه محلّ اشكال است و نسبت به اجرت نيز با مستأجر مصالحه نمايند.

4 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: احتياط اين است كه حج را به نيّت نيابى تمام كند.

آية الله سيستانى: احرام صحيح است و بايد حج (را) به نيّت منوب عنه تمام كنند هر چند به احتياط واجب مجزى از منوب عنه نيست.

آية الله فاضل: اگر هنگام قبول نيابت، احتمال تصحيح قرائت را مى داده و امكان آن نيز وجود داشته باشد، با تصحيح قرائت و انجام اعمال از احرام خارج مى شود و الاّ اصل احرام باطل بوده است و در صورت بطلان احرام نيابى، مى تواند براى خودش محرم شود و عمره و حج بجا آورد.

آية الله مكارم: ولى مى تواند براى خودش حج بجا آورد، اگر وقت وسعت دارد حج تمتع وگرنه حج افراد بجا آورد و چنانچه حجة الاسلام بجا نياورده حج واجب او محسوب مى شود ولى پول نيابت را بايد برگرداند.

*     803  س ـ كسى كه مطمئن باشد قرائتش يا ذكرى كه در نماز مى گويد درست است و نماز طواف را; اعم از طواف زيارت و نساء، همان گونه بخواند، بعد معلوم شود كه اشتباه بوده است، آيا بايد چه كند ؟

ج ـ اگر احتمال غلط بودن آن را نمى داده، نمازش صحيح است.(1)

 804  س ـ چند روزى كه اطراف كعبه به قدرى شلوغ است كه صف طواف تا پشت مقام ابراهيم (عليه السلام) مى آيد و نماز خواندن پشت مقام و نزديك آن ممكن نيست مگر اينكه چند نفرى اطراف انسان بايستند تا انسان نماز طوافش را بخواند، بفرماييد آيا حتماً نماز بايد خَلْف مقام و نزديك آن باشد ولو به اين صورت، يا دورتر تا هرجا كه مى تواند به تنهايى نماز بخواند، كافى است ؟

ج ـ اگر امكان دارد(2) و محذورى در بين نيست، بايد خلف و نزد مقام نماز بخواند و در مورد ضرورت، تأخير مانع ندارد با مراعات الأقرب فالأقرب.(3)

 805  س ـ در نماز طواف كه انسان مشغول ذكر بود، او را حركت دادند، ذكر را تكرار كرد، دوباره تكان دادند و تكرار كرد، آيا مانعى ندارد ؟

ج ـ اگر طورى حركت كرده كه استقرار او از بين رفته، مانع ندارد و در غير اين صورت

1 ـ آية الله اراكى، آية الله بهجت: باطل است و بايد نماز را به طور صحيح اعاده كند.

آية الله خويى: اگر جاهل قاصر باشد صحيح است. (مناسك، مسأله336).

آية الله سيستانى: اگر در اشتباه خود معذور بوده، نمازش صحيح است و اگر معذور نبوده بايد اعاده نمايد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: حجّ او صحيح است ولكن نماز طواف را قضا كند و در قضاى نمازِ طوافِ عمره و حج و طواف نساء رعايت ترتيب شود. ( مناسك عربى، ص 113 ).

2 ـ آية الله اراكى، آية الله فاضل: ولو با كمك ديگران.

آية الله نورى: گفتيم كه در موقع ازدحام، نماز طواف در خلف مقام لازم نيست.

3 ـ مراجعه شود به مسائل 778 تا 780.

آية الله مكارم: يعنى دورتر بجاآورد و از اينكه چند نفر در اطراف او حلقه بزنند اجتناب كند كه موجب مزاحمت براى طواف كنندگان است و نماز او خالى از اشكال نيست.

تكرار نكند مگر به قصد احتياط، به شرط آنكه وسوسه نباشد.

*     806  س ـ آيا محمول نجسى(1) كه در طواف معفو نيست، در نماز طواف مثل نمازهاى يوميه معفو است يا نه ؟

ج ـ در نماز طواف حكم نمازهاى يوميه را دارد.(2)

 807  س ـ بين طواف و نماز آن، اگر نماز مستحبى يا عبادت مستحبى ديگر بجا آورد، اشكال دارد يا نه ؟

ج ـ احتياط در ترك آن و مبادرت به نماز طواف است.(3)

 808  س ـ گاهى در پشت مقام ابراهيم (عليه السلام) جمعيت زياد است و چون زن و مرد كنار هم قرار مى گيرند، احياناً مورد فشار ازدحام واقع مى شوند، بدون اينكه ريبه و فسادى در بين باشد، آيا به نماز طواف ضرر نمى رساند ؟

ج ـ براى نماز ضرر ندارد.(4)

 809  س ـ احياناً انسان مى داند كه اگر نماز طواف را شروع كند، طواف كننده ها مى آيند و

1 ـ آية الله صانعى، آية الله فاضل: و متنجّسى.

2 ـ آية الله اراكى، آية الله فاضل: هرگاه متنجّسى باشد كه نمى تواند با آن ستر عورت كند معفو است. و اگر مى تواند با آن ستر عورت كند و يا اعيان نجسه باشد محل اشكال است. (آية الله فاضل: و به احتياط واجب اجتناب كند.)

آية الله خويى، آية الله سيستانى: محمول متنجّس در طواف نيز اشكال ندارد. (مناسك عربى، مسأله 297).

آية الله مكارم: لباسهايى كه به تنهايى ستر عورت نمى كند، در طواف و نماز آن اشكالى ندارد و نيز محمول نجس و متنجّس.

3 ـ آية الله بهجت: اشكال ندارد اگر مخلّ به فوريّت عرفيّه نباشد.

آية الله خامنه اى: واجب است ميان طواف و نماز طواف فاصله نيفتد و صدق فاصله امر عرفى است و بعيد نيست به اندازه خواندن نماز يوميه يا نافله مختصر اشكالى نداشته باشد.

4 ـ آية الله خامنه اى: ولى بايد رعايت عدم تقدّم زن بر مرد بشود، پس اگر مرد ولو به مقدار كمى از زن جلوتر باشد، نماز هر دو صحيح است و همچنين اگر بين آنان فاصله باشد ولو به مقدار يك وجب.

آية الله فاضل: بايد رعايت عدم تقدّم زن از مرد و عدم محاذى بودن آنان بشود. بلى چنانچه زن از اهل سنّت باشد يا تأخير نماز طواف موجب به هم خوردن موالات عرفيه شود يا مستلزم عسر و حرج باشد رعايت اين شرط لازم نيست.

او را حركت مى دهند و جابجا مى كنند، در عين حال نماز را شروع مى كند، آيا اگر اين نماز را تمام
كند، صحيح است ؟

ج ـ اگر صحيحاً تمام كند(1) مانع ندارد.(2)

 810  س ـ در مناسك فرموده ايد بر هر مكلفى واجب است قرائت نمازهاى يوميه اش را ياد بگيرد، خصوصاً براى حج، حال اگر حاجى كوتاهى كرد و براى تعلم و يادگيرى قرائت نماز اقدام ننمود، آيا همين نماز باطل كفايت مى كند و يا اينكه بايد نايب بگيرد و در صورتى كه نيابت را لازم نمى دانيد، آيا همين نماز كافى است يا خير ؟

ج ـ اگر وقت ضيق شود; به طورى كه اگر بعد از طواف بخواهد نماز را ياد بگيرد موالات بين نماز و طواف فوت مى شود، خودش هر طور مى تواند بخواند.(3)

 811  س ـ زنى مُحرم به احرام عمره تمتع شده و پس از ورود به مكه و انجام طواف، قبل از اينكه نماز طواف بخواند حايض گرديده، چه وظيفه دارد ؟

ج ـ اگر وقت وسعت دارد صبر كند تا پاك شود و نماز را بخواند و بقيه اعمال را انجام دهد و چنانچه وقت تنگ باشد سعى و تقصير عمره تمتع را انجام دهد و مُحرم شود به حج تمتع و بعد از طواف حج يا قبل از آن،(4) نماز را بخواند و سپس بقيه اعمال را انجام دهد.(5)

 812  س ـ كسى كه نمازش را غلط مى خواند و وقت تصحيح آن را ندارد، مى فرماييد نماز طواف را به همان كيفيت كه مى تواند خودش بخواند، آيا چنين كسى مى تواند عمره مفرده

1 ـ آية الله اراكى، آية الله صانعى: با علم و اطمينان به مزاحمت و عدم استقرار، قصد رجاء محقّق نمى شود و صحيح نيست ولى با احتمال مى تواند رجاءً شروع به عمل كند و تمام كند.

2 ـ آيات عظام خامنه اى، صافى، فاضل، گلپايگانى، مكارم: اگر به اميد اينكه بتواند نماز را صحيحاً انجام دهد شروع نمايد و صحيحاً تمام كند مانعى ندارد.

3 ـ آية الله بهجت: به مسأله 789 مراجعه شود.

آيات عظام تبريزى،خويى،مكارم: ملاك درضيق وقت آن است كه با تأخير، نتواند به اعمال حج برسد.

آية الله سيستانى: بنابر احتياط لازم است عمره را تأخير بياندازد تا قرائت را بياموزد.

مراجعه شود به مسأله 791.

4 ـ آية الله بهجت، آية الله مكارم: احتياط آن است كه نماز طواف گذشته را قبل از طواف حج بجاآورد.

آية الله تبريزى: احتياط اين است كه قبل از طواف حج، نماز طواف عمره را قضا كند.

آية الله سيستانى: بايد آن را قبل از طواف حج قضا كند.

5 ـ تفصيل مسأله در سؤال 722 و 795 گذشت.

مستحبى بجا بياورد ؟

ج ـ اشكال ندارد.(1)

*     813  س ـ شخصى طواف عمره را بجا آورده و بدون نماز و سعى، تقصير كرده است، تكليف او چيست ؟

ج ـ بايد نماز و سعى را بجا آورد و با فرض جهل(2) يا نسيان، اعاده تقصير لازم نيست اگرچه احوط است.(3)

 814  س ـ آيا مقصود از « نماز طواف نزد مقام » پشت مقام است يا شامل دو طرف مقام نيز مى شود ؟

ج ـ بايد خلف مقام باشد.(4)

 815  س ـ اگر كسى نماز را در غير از مقام ابراهيم بخواند و با اعتقاد به صحت آن بقيه اعمال را انجام دهد، وظيفه او چيست ؟

ج ـ فقط نماز را بايد اعاده كند.(5)

 816  س ـ اگر پشت مقام ابراهيم دو طبقه شود، آيا نماز در طبقه بالا يا زير زمين صحيح است؟

ج ـ در صورتى كه احراز نشود خلف مقام نماز خوانده، صحيح نيست.

1 ـ آية الله بهجت: اگر بتواند استنابه هم بكند، اگر چه در امر تصحيح خلاف شرع كرده باشد.

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: و بنا بر احتياط، براى نماز نايب هم بگيرد.

2 ـ آية الله بهجت، احتياطاً تقصير را هم اعاده كند. (مستفاد از سؤال 85 و170 مناسك).

3 ـ آية الله تبريزى، آية الله خويى: اعاده تقصير نيز لازم است.

آية الله سيستانى: اگر فاصله زياد شده است، به احتياط واجب بايد طواف را اعاده كند و در عمره مفرده بايد پس از سعى، تقصير را نيز اعاده كند و همچنين در عمره تمتّع در صورت جهل بلكه در صورت نسيان نيز بنابراحتياط و در فرض نسيان سعى در عمره تمتّع به احتياط واجب بايد يك شتر كفّاره بدهد.

آية الله گلپايگانى: و تقصير نمايد و با فرض جهل و نسيان كفاره ندارد. ( مستفاد از مجمع المسائل،ج1، ص466 و مناسك عربى، ص 121 و مناسك فارسى، ص 86 مسأله 122 ).

4 ـ آية الله بهجت: به احتياط مذكور در مسأله 778 مراجعه شود.

آية الله مكارم: مگر اينكه نتواند پشت مقام انجام دهد.

5 ـ آية الله نورى: اعاده نماز هم لازم نيست.

 817  س ـ شخصى نماز طواف را، به اعتقاد اينكه حِجر اسماعيل مقام ابراهيم است، در حجر اسماعيل خوانده، چه بايد بكند ؟

ج ـ بايد نماز را اعاده كند.

 818  س ـ آيا نماز طواف واجب را مى توان با نماز جماعت يوميه بجا آورد ؟

ج ـ صحت آن محل اشكال است.(1)

 819  س ـ پشت مقام تا چه اندازه اى صادق است و آيا حد معينى نمى توان براى آن فرض كرد؟

ج ـ عرفى است.

 820  س ـ آيا فاصله انداختن بين طواف و نماز به مقدار دو ركعت نماز اشكال دارد و اصولاً چه مقدار فاصله مُخلّ است ؟

ج ـ مانع ندارد،(2) و ميزان مبادرت عرفيه است. و در هر صورت با تأخير نماز، اعاده طواف لازم نيست.(3)

 821  س ـ گاهى طواف تا نزديك تالارهاى مسجد مى رسد، آيا در اين صورت مى شود نماز طواف را پشت سر طواف كنندگان بجا آورد و آيا صدق پشت مقام مى نمايد ؟

ج ـ صدق خَلْف، به نظر عرف است.(4)

1 ـ آية الله خامنه اى، آية الله مكارم: مشروعيّت جماعت در نماز طواف مطلقاً محل اشكال است.

آية الله صانعى: اصل مشروعيت جماعت در نماز طواف محل اشكال است تا چه رسد به مورد سؤال.

2 ـ آية الله سيستانى: فاصله انداختن به مقدار ده دقيقه براى استراحت يا تحصيل جاى مناسبى براى نماز، مُخلّ به مبادرت نيست ولى به كارهايى جداى از نماز طواف، مثل خواندن نماز قضا و مانند آن مشغول نشود و اگر عمداً اخلال به مبادرت نمود، احتياطاً طواف را هم اعاده كند.

آية الله فاضل: ظاهراً مقدار فاصله مخلّ به موالات عرفيه نسبت به افراد و هنگام ازدحام و غير آن فرق مى كند. و به طور كلّى فاصله از ده تا پانزده دقيقه براى استراحت و رفع خستگى و تطهير مخلّ نيست. و اگر عمداً موالات را به هم زد احتياطاً طواف را هم اعاده كند.

آية الله گلپايگانى: احتياط در ترك آن و مبادرت به نماز طواف است.

3 ـ آية الله تبريزى: با فوت موالات عرفى، احتياطاً نماز را بخواند و بعد طواف و نماز را اعاده كند.

آية الله خويى: بايد اعاده نمايد. (استفتائات)

4 ـ آية الله خامنه اى، آية الله مكارم: به هنگام ازدحام مانعى ندارد.   ؤ

آية الله سيستانى، آية الله فاضل: اگر نتواند پشت مقام و نزديك آن نماز بخواند، احتياطاً هم در يكى از دو طرف مقام و هم پشت مقام و دور از آن نماز بخواند.

*     822  س ـ شخصى محرم به احرام عمره تمتع، وارد مكه شده است و هفت روز مثلاً در مكه توقف دارد و نماز او غلطهاى زيادى دارد، آيا واجب است كه تا آخر وقت در احرام بماند و نمازش را اصلاح كند و بعد شروع به طواف كند يا وظيفه ديگرى دارد ؟

ج ـ لازم نيست تا آن وقت صبر كند، و اگر بعد از طواف تا قبل از فوات موالات عرفيه بين طواف و نماز نتواند غلطهاى خود را درست كند، به هر نحو مى تواند نماز بخواند.(1)

 823  س ـ اينجانب چند سال قبل به مكه معظمه مشرف شدم و در آنجا اولاً نماز طواف نساء و نماز طواف براى هر دو طواف واجب را كه يكى عمره مفرده و ديگرى حج مى باشد نخوانده ام و ثانياً در تعداد اشواط طواف دوم هم در شك مى باشم، لطفاً مرا راهنمايى كنيد.

ج ـ اگر بعد از طواف و انصراف از آن، شك در عدد اشواط كرده ايد به شك اعتنا نكنيد و نمازهايى را كه نخوانده ايد، اگر نمى توانيد به مكه برويد در محل خود بخوانيد و تا نخوانده ايد حرمت نساء باقى است.(2)

1 ـ آية الله بهجت: اگر عسر و حرج ندارد صبر كند و يا به جماعت بخواند، چنانكه در ذيل 789 گذشت.

آيات عظام تبريزى، خويى، صافى: اگر براى او امكان داشته باشد كه قرائت را تصحيح نمايد لازم است تا آخر وقت صبر كند. ( مناسك عربى، مسأله 331 ).

آية الله سيستانى: بنابر احتياط واجب بايد تأخير بيندازد تا قرائتش را تصحيح نمايد.

آية الله فاضل: اگر مى تواند قرائتش را تصحيح كند بايد طواف را تا ضيق وقت تأخير بيندازد مگر اينكه بقاى در احرام موجب عسر و حرج شود و ملاك در ضيق وقت آن است كه حتّى به مقدار واجب ركنى عرفه نرسد.

آية الله مكارم: لازم است صبر كند مگر آنكه عسر و حرج باشد.

نظر ساير آيات عظام در مسأله 789 گذشت.

2 ـ آية الله بهجت: و احوط جمع است ميان قضاى آنها در هر جا كه متذكّر شود و گرفتن نايب كه آنهاؤ
را در مقام بجا مى آورد. ( مناسك، مسأله 333 ).

آية الله فاضل: البته اين حكم در موردى است كه از روى نسيان يا جهل، كيفيت مذكور واقع شده باشد و در صورت جهل و نسيان بنابر احتياط بعد از نماز سعى و تقصير را اعاده كنيد و تا اعمال اعاده نشده احتياطاً محرّمات احرام را رعايت كنيد.

آية الله مكارم: بنابر احتياط.