مناسك حج

مطابق با فتواى

حضرت آية الله العظمى امام خمينى(قدس سره)

با حواشى

مراجع معظّم تقليد (دامت بركاتهم)

پيشگفتار

از نيازهاى مهمّ و جدّى روحانيان محترم كاروان هاى حج ، آگاهى يافتن از مسائل و  فروع مناسك حج و اختلاف فتاواى مراجع عظام تقليد است و از آن جا كه زائران و حجاج بيت الله الحرام، از مراجع مختلف تقليد مى كنند، بر روحانى كاروان است كه آراى فقهى مراجع معظّم تقليد را فراگرفته، زائران را راهنمايى نمايد تا آنان بتوانند اعمال حج را بدون اضطراب و دغدغه خاطر به جا آورند.

براى پاسخگويى به اين نياز اساسى، از سال 1370 هـ . ش. تا كنون تلاش هايى بدين شرح صورت پذيرفته است:

* ابتدا، مناسك مرحوم حضرت آية الله العظمى امام خمينى(قدس سره) كه كامل ترين مناسك منتشر شده است، با حواشى مرحوم آية الله العظمى اراكى(قدس سره) به چاپ رسيد.

* در مرحله دوّم، مناسك حضرت امام با حواشى سه نفر از مراجع عظام تقليد ذيل:

آية الله العظمى شيخ محمدعلى اراكى(قدس سره)

آية الله العظمى حاج سيّد ابوالقاسم خويى(قدس سره)

آية الله العظمى حاج سيّد محمدرضا گلپايگانى(قدس سره)

با كوشش و تلاش فراوان تعدادى از عزيزان، تهيه و منتشر گرديد.

* در مرحله سوم، فتاواى حضرت آية الله آقاى محمدفاضل لنكرانى ـ دامت بركاته ـ بر مناسك افزوده شد و حواشى مراجع معظم به چهار نفر رسيد.

* در مرحله چهارم، بر آن شديم تا فتاواى مراجع فعلى را نيز بر حواشى مناسك حضرت امام(قدس سره) بيفزاييم. روشن است كه با تعدّد مراجع معظّم تقليد ـ ايّدهم الله تعالى ـ و با حساسيّتى كه اين كار داشت، تهيه چنين مناسكى كارى ساده و آسان نبود. ليكن در هر حال، براى به انجام رساندن

آن برنامه ريزى نموده، كار را آغاز كرديم و در همان حال اطلاع يافتيم كه برخى از طلاب محترم حوزه علميه قم پيشتر، با نظارت سازمان اوقاف و امور خيريّه، اقدام به تهيه مناسك محشّى نموده و تلاش مشكورى را انجام داده اند; از اين رو، بر آن شديم به خاطر پرهيز از دوباره كارى، با اين عزيزان تماس گرفته، از نتيجه تلاشهايشان بهره بگيريم، ليكن متأسفانه در عمل با مشكلاتى چند مواجه شده، به ناچار با تشكيل چندين گروه كارى از روحانيان فاضل و ارجمند حوزه علميه قم، كه هم به حج مشرف شده بودند و هم ارتباط تنگاتنگ با بيوت مراجع عظام تقليد ـ ايّدهم الله تعالى ـ داشتند، با قوّت كار را دنبال كرديم و  نتيجه تلاش بىوقفه و خالصانه اين عزيزان هم اكنون در پيش روى شماست.

حال با توجه به مطالب پيشگفته، نظر خوانندگان عزيز و محترم را به چند نكته مهم جلب مى كنيم:

1 ـ در اين مناسك فقط حواشى تعدادى از مراجع معظّم تقليد آمده است و اميدواريم در چاپهاى بعدى بتوانيم نظر ديگر مراجع را نيز بر آن بيافزاييم.

2 ـ اسامى مراجع محترم تقليدى كه حواشى آنان، به ترتيب حروف الفبا، در اين مرحله افزوده شد عبارتند از:

* حضرت آية الله آقاى حاج شيخ محمدتقى بهجت ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج شيخ جواد تبريزى ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج سيد على خامنه اى ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج سيد على سيستانى ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج شيخ لطف الله صافى ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج شيخ يوسف صانعى ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج شيخ ناصر مكارم شيرازى ـ دامت بركاته ـ

* حضرت آية الله آقاى حاج شيخ حسين نورى ـ دامت بركاته ـ

3 ـ در مسائلى كه فتواى مقام معظّم رهبرى ـ دامت بركاته ـ به دست نيامد در ابتداى هر مسأله، علامت * آورده شده است.

4 ـ چاپ اوّل مناسك محشّى با استقبال گسترده روحانيون محترم كاروان ها و ديگر كارگزاران حج روبرو گرديد، ليكن از آن زمان تا كنون تغييراتى در برخى فتاوا به وجود آمده، و

نيز برخى استفتاءات جديد و پاسخ آنها را دريافت كرديم كه در نتيجه براى به روز بودن مسائل يك بازنگرى كلّى در مجموعه مناسك به عمل آمد و بار ديگر نسخه اى از مناسك به بيوت مراجع معظّم ارسال گرديد و آنان نيز بزرگوارانه اصلاحات لازم را انجام دادند و در متن مناسك اصلاحات وارد شد و به يقين مى توان گفت هم اكنون اين مجموعه كامل ترين مناسك است.

5 ـ استفتاءات جديدى كه در فصلنامه «ميقات حج» انتشار يافته بود نيز به پايان اين مناسك اضافه گرديد.

در پايان از همه عزيزان و سروران بزرگوارى كه ما را در تهيّه و تنظيم و اصلاح اين مناسك يارى دادند، صميمانه تشكر و سپاسگزارى نموده، توفيق همگان را از خداوند قادر متعال مسألت داريم.

معاونت آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظم رهبرى

مقدّمه

بدانكه بر هر مكلف كه جامع شرايط باشد، وجوبِ حج به دليل قرآن و احاديث وارده از نبى اكرم(صلى الله عليه وآله) و ائمه معصومين(عليهم السلام) ثابت است. حج يكى از اركان دين است و از ضروريات آن به شمار مى رود. ترك حج، با اقرار به وجوب، يكى از گناهان كبيره و با انكار، موجب كفر است.(1)خداوند متعال در قرآن مجيد فرمود: }وَ للهِِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَيْهِ سَبيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَاِنَّ اللهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعالَمينَ{.

شيخ كلينى(رحمه الله) به طريق معتبر از حضرت صادق(عليه السلام) روايت نموده كه: هر كس از دنيا برود و حَجّة الاسلام به جا نياورد، بدون اينكه او را حاجتى ضرورى باشد يا آنكه به جهت بيمار شدن از آن باز ماند يا آنكه پادشاهى از رفتن آن جلوگيرى نمايد، چنين كسى در حال مردن، به يهوديت يا نصرانيت از دنيا خواهد رفت.

اين آيه و اين روايت، در اهميت حج و وجوب آن كافى است و روايات بسيارى در اين دو
قسمت وارد شده كه اين مختصر، گنجايش ذكر آنها را ندارد و چون كه مستحبات حج بيش از آن

1 . آية الله بهجت: در صورت منافات با بقاى تصديق به وحدانيّت خالق يا بقاى تصديق به نبوّت و عدم استناد به شبهه خاصه به شخص (ذخيره، ج1، ص44 و كتاب حدود ص 39).

آيات عظام تبريزى، خويى و سيستانى: در صورتى كه مستند به شبهه نباشد.

آية الله فاضل: چنانچه به انكار رسالت برگشت كند.

آية الله مكارم: در صورتى كه علم به ضرورى بودن آن داشته باشد.

است كه در اين رساله بيان شود، لذا به بيان مقدارى از آنها اكتفا كرده و بقيه را به كتب مفصله وامى گذاريم كه بجا آوردن آنها به اميد ثواب اشكالى ندارد.

و نظر به اين كه اين مناسك براى فارسى زبانان مى باشد و تكليف آنها عمره و حج تمتع است، اكتفا به بيان احكام آنها شد و قبل از شروع در مناسك، كه مشتمل است بر دو باب و چند فصل و مسائلى چند، بعض مسائل و شرايط وجوب حَجّة الاسلام و بعض مسائل نيابت و وصيت به حج و چند مسأله ديگر بيان مى شود:

 1  م ـ   حَجة الاسلام كه حج واجب بر شخص مستطيع است، بيش از يك مرتبه در تمام عمر واجب نيست.

 2  م ـ   وجوب حج، بر شخص مستطيع فورى(1) است; يعنى(2) واجب است در سال اول استطاعت به جا آورد و تأخير آن جايز نيست(3) و در صورت تأخير، واجب است در سال بعد انجام دهد و همچنين... .

 3  م ـ   اگر درك حج، بعد از حصول استطاعت، متوقف بر مقدماتى مثل سفر

1 . آية الله سيستانى: در اين فوريت دو وجه است: اول: اين كه شرعى باشد و گويا مشهور هم همين باشد. دوّم: اين كه عقلى باشد، از باب احتياط، تا مبادا تأخير آن منجر به ترك واجب بدون عذر شود كه در اين صورت مستحقّ عقوبت خواهد بود. وجه اول احوط است و دوّم اقوى. پس اگر آن را از سالِ اول استطاعت تأخير انداخت، بدون اينكه اطمينان داشته باشد كه بعداً مى تواند آن را انجام دهد ولى بعداً موفق به انجام آن شود متجرّى مى شود، و اگر اصلاً موفق نشود مرتكب گناه بزرگى شده است. (مناسك، ص8).

2 . آية الله صانعى: لازم است.

3 . آية الله بهجت: و تأخير آن بدون عذر حرام است و تكرار اين تأخير در سال هاى بعد، بدون توسيط توبه از گناهان كبيره، مثل ترك حجّ است. (مناسك، ص3).

آيات عظام تبريزى، خويى، صافى، گلپايگانى: بلكه بعيد نيست تأخير آن از گناهان كبيره باشد.

آية الله صانعى: و نبايد تأخير بياندازد.

آية الله فاضل: تأخير آن معصيت است ولى كبيره بودن آن، به طورى كه مُسقِط عدالت باشد، ثابت نيست.

و تهيه اسباب آن باشد، تحصيل آن واجب است; به طورى كه در همان سال به حج برسد(1)
و در صورتى كه شخص كوتاهى(2) كند و به حج در آن سال نرسد، حج بر او مستقر
مى شود(3) كه بايد در هر صورت بعداً به حج برود، هرچند استطاعت از بين
برود.(4)

1 . آية الله مكارم: و در صورت حصول استطاعت، چنانچه راه منحصر به نام نويسى براى چند سال بعد باشد، آن نيز واجب است.

2 . آية الله بهجت: در صورت اعتماد و وثوق به اين كه با تأخير نيز حج را حتماً درك خواهد كرد، اظهر عدم وجوبِ خروج در اوّلين فرصت است. پس اگر اتفاقاً درك نكرد حج بر او مستقر نشده است و امّا با عدم اعتماد مذكور، پس مورد تأمّل است و عدم حرمتِ تفويتِ احتمالى، با تأخير يا غير آن از مقدّمات مفّوته در واقع بعد از اشتغال ذمه يا قبل از آن، در موردى كه دليل خاص نباشد خالى از وجه نيست (كتاب حج، ص1).

3 . آية الله تبريزى، آية الله خويى: مگر اينكه حرجى باشد كه در اين صورت بر خودش واجب نيست ولى بعد از مرگ وى بايد از تركه او حج بجا آورند.

آية الله سيستانى: اگر تأخير، به علّتِ اطمينان به درك حج در همين سال باشد و اتفاقاً نرسد، حج بر او مستقر نخواهد شد. (مناسك، مسأله 3).

آية الله صافى، آية الله گلپايگانى: در صورتى حج مستقر مى شود كه معلوم شود اگر مى رفت به حج مى رسيد. (مناسك عربى، ص12، مسأله 6).

آية الله فاضل: در صورتى حج بر او مستقر مى شود كه اگر مى رفت به حج مى رسيد.

4 . آية الله فاضل: اگر انجام حج براى او حرجى باشد، حج از خودش ساقط است ولى بايد خودِ او بعداً، در صورت قدرت، انجام دهد و يا بعد از فوتش از تركه او حجّ نيابى ولو از ميقات انجام دهند.