فهرست مطالب
زيبايى حج 19
مقدمه چاپ اوّل 21
مقدمه چاپ ششم 23
موقعيّت جغرافيايى و تاريخى شبه جزيره عربستان 25
1 ـ تِهامَه: 26
2 ـ حِجاز: 26
3 ـ نَجْد: 26
4 ـ يَمَن: 27
5 ـ عَروض: 27
6 ـ حَضْرَ مَوت و اَلْمَهَرَه 27
بيابانها و صحراهاى شبه جزيره 27
1 ـ بادية الشّام: 28
2 ـ نَفُود: 28
3 ـ الدَّهْناء: 28
4 ـ اَلرَبْعُ الخالى: 29
5 ـ احقاف: 29
شبه جزيره در بستر تاريخ 29
1 ـ عربستان سعيد يا خوشبخت: 29
2 ـ عربستان صخره اى يا سنگى: 30
3 ـ عربستان صحرايى: 30
عرب و اقسام آن 31
1 ـ عرب عاربه: 32
2 ـ عرب مُسْتَعْربه: 32
3 ـ اعراب بائده: 32
1 ـ اهل وَبَرْ: 32
2 ـ اهل مَدَر: 33
دين در شبه جزيره 33
1 ـ پرستش ارواح و مظاهر طبيعت: 33
2 ـ يهود 34
3 ـ مسيحيّت 34
4 ـ زرتشتيگرى 35
5 ـ حنفا 35
6 ـ بت پرستى 35
1ـ آشنايى با حدود و موقعيّت طبيعى و جغرافيايى 37
2ـ آب و هواى عربستان 39
3ـ توليدات زراعى و صنعتى 40
4ـ فرودگاههاى عربستان 40
5ـ بنادر مهم عربستان 41
بخش اوّل
تاريخ آثار اسلامى مكه مكرمه
فصل اول: مكه مكرمه در بستر تاريخ
45
الف ـ موقعيّت جغرافيايى مكّه مكرمه 47
ب ـ نامهاى مكّه مكرّمه 48
1 ـ بَكَّــه: 50
2 ـ مكّــه 50
3 ـ اُمَّ القُرى 51
4 ـ بلد الاَمين 52
ج ـ فضايل مكّه مكرّمه و مسجدالحرام 52
فصل دوم: سير تاريخى كعبه و مسجدالحرام
55
الف ـ كعبه نخستين خانه بر روى زمين 57
ب ـ مناصب كعبه هنگام ظهور اسلام 59
ج ـ سير بنا و بازسازى كعبه 60
د ـ آثار مقدس كعبه و مسجدالحرام 62
1 ـ حَجَرالاسود و تاريخچه آن 62
2 ـ اركان كعبه و اندازه هاى بيرونى 64
1/2 ـ ركن شرقى (اسود) 65
2/2ـ ركن شمالى (شامى) 65
3/2ـ ركن غربى 65
4/2 ـ ركن جنوبى (يمانى) 65
3ـ شاذَرْوان 66
4ـ ناودان طلا (ميزاب) 67
5 ـ باب كعبه 68
6 ـ درون كعبه 69
7 ـ مُسْتَجار 70
8 ـ مُلْتَزَمْ 71
9 ـ اَلْمِعْجَنَه 72
10 ـ حَطيمْ و محدوده آن 72
11 ـ پوشش كعبه (الْكَسْوَةْ) 73
12 ـ مقام ابراهيم7 76
13 ـ حِجْر اسماعيل7 78
13 ـ چاه زمزم، تاريخچه و فضيلت آن 79
14 ـ صفا و مروه (مَسْعى) و حوادث تاريخى آن 81
ب ـ مسجدالحرام و سير تاريخى آن 84
الف ـ توسعه خليفه دوم (17 هجرى ـ 638 ميلادى) 85
ب ـ توسعه خليفه سوم (26 هجرى ـ 646 ميلادى) 86
ج ـ توسعه عبدالله بن زُبَير بن عوام (56 هجرى ـ 688 ميلادى) 86
د ـ توسعه عبدالملك بن مروان و فرزندش وليد (75 و91 هجرى ـ 694 و709 ميلادى) 87
هـ ـ توسعه منصور عباسى (137 هجرى ـ 754 ميلادى) 87
و ـ توسعه مهدى عباسى (160 و 164 هجرى ـ 776 ـ 780 ميلادى) 88
ز ـ توسعه دوران سعودى 89
درهاى مسجد الحرام از ابتدا تاكنون 90
مساحت مسجدالحرام و ميزان توسعه آن از آغاز تا دوران سعودى 90
فصل سوم: كوهها و شعبه هاى مهمّ مكّه
95
الف ـ كوه ها 97
1 ـ جبل النُّور = غار حِرا (مهبط وحى) 97
2 ـ كوه ابوقُبَيسْ 99
3 ـ كوه ثَوْر (مخفى گاه هجرت) 99
4 ـ كوه الحَجون 101
5 ـ كوه خَليفه 101
6 ـ كوه خَنْدَمه 101
7 ـ كوه ثَبير 102
8 ـ كوه قُعَيقُعان 102
شعب ها (درّه ها) 102
1 ـ شعب ابى دُبّ 103
2 ـ شعب ابى طالب (محل محاصره بنى هاشم و رسول خدا9) 103
فصل چهارم: مساجد تاريخى موجود مكه
105
1ـ مسجد يا زادگاه ختم رسولان محمد بن عبدالله9 107
2 ـ مسجد الجِنّ = مسجد الْحَرَسْ 108
3 ـ مسجدالرّايه 109
4 ـ مسجد البِيْعَة = مسجد الغنم 110
5 ـ مسجد شجره 110
6 ـ مسجد ابوبكر 111
7 ـ مسجد الاِجابة 111
8ـ مسجد خالد بن وليد 112
9ـ مسجد فتح 112
فصل پنجم: قبرستان ابوطالب و مزار شهداى فخ
115
الف ـ قبرستان ابوطالب (جنّةُ المُعلّى) 117
فضايل قبرستان ابى طالب 118
به خاك آرميدگان قبرستان ابوطالب 118
1 ـ قُصَىّ بن كِلاب (جدّ اعلاى رسول خدا9) 119
2 ـ عبدالمطّلب بن هاشم 119
3 ـ ابوطالب بن عبدالمطّلب 120
4 ـ خديجه3 120
5 ـ قاسم بن محمد9 121
ساير قبور 122
ب ـ مزار گمنام شهداى فخّ 123
فصل ششم: خانه ها ومساجد تاريخى مكه
125
(تخريب شده در دوران سعودى) 125
الف ـ خانه هاى تخريب شده 127
1 ـ خانه اَرْقَمْ بن ابى ارقم 127
2ـ دارالنَّدوه يا انجمن مشورت 128
3 ـ خانه خديجه3 128
4 ـ خانه ابوطالب 130
5 ـ زادگاه حضرت حمزه سيدالشهدا(س) 130
6 ـ خانه عبدالله بن جُدعان 130
7 ـ خانه حارث بن عبدالمطّلب 131
8 ـ زادگاه امام جعفر صادق7 131
ب ـ مساجد تخريب شده 132
1 ـ مسجد انشقاق القمر = بلال حبشى 132
2 ـ مسجد ابراهيم7 133
فصل هفتم: ميقاتهاى حج و حدود حرم
135
الف ـ ميقاتهاى حج 137
2 ـ ذوحُليفه (مسجد شجره = آبار على7) 137
2 ـ جُحفه 138
3 ـ وادى عقيق 138
4 ـ قَرْنُ المَنازل 139
5 ـ يَلَمْلَمْ 139
6 ـ فَخّ 139
ب ـ حدود حرم و علت تحريم 141
1 ـ سمت طائف = وادى عُرَنَه (عرفات) 142
2 ـ وادى نخله 142
3 ـ جِعْرانه 142
4 ـ تَنْعيم 143
5 ـ حُدَيبيِّه 143
6 ـ اَضاءَةُ لِبْن 143
ج ـ مساجد منطقه آغازين حرم 144
1 ـ مسجد تَنْعيمْ 144
2 ـ مسجد حُدَيبيَه = رِضْوان = آل شُمَيْسى 145
3 ـ مسجد جِعْرانَه 146
فصل هشتم: مشاعر مقدسه
149
(عرفات، مشعرالحرام و مِنى) 149
الف ـ سرزمين عرفات 151
وقوف پيامبر9 در عرفات 153
مسجد نَمِرة = جامع ابراهيم7 154
جبل الرَّحْمَه 154
ب ـ مَشْعرالحرام ـ مُزْدلِفَه 155
مسجد مُزْدَلِفَه = مشعرالحرام 156
ج ـ وادى مُحَسِّر 157
د ـ سرزمين مِنى 157
جَمَرات سه گانه 158
1 ـ مساجد موجود در منى 159
1/1 ـ مسجد خَيْفْ 159
2/1 ـ مسجد البيعَة 161
2 ـ مساجد تخريب شده در منى 161
2/1 ـ مسجد الكَبْشْ = النَّحْرْ 161
2/2 ـ مسجد الصَّفائح 162
2/3 ـ مسجد الكوثر 162
فصل نهم: اماكن تاريخىِ بين مكه و مدينه
165
1 ـ مزار شهداى بدر 167
2ـ مسجد عريش 168
3 ـ رَبَذه (زادگاه، تبعيدگاه و آرامگاه ابوذرغفارى) 168
4 ـ غدير خم 169
5 ـ مسجد غدير خم 170
6 ـ زيارتگاه ابواء (مقبره آمنه بنت وهب) 170
1 ـ عبدالرحمان بن حسن بن على7 170
2 ـ موسى بن نُصَير 171
3 ـ حاج سيد ميرزا حسن شهيد 171
بخش دوم
تاريخ و آثار اسلامى مدينه منّوره
فصل اول: مدينه در بستر تاريخ
175
موقعيت جغرافيايى مدينه منورّه 177
نگاهى به تاريخ يثرب 178
ورود يهود به يثرب 179
ورود اوس و خزرج يا يمانيها به يثرب 181
نامهاى مدينه 183
فضايل مدينه منوّره 183
مقدمات هجرت پيامبر9 به مدينه 185
مسير هجرت پيامبر9 به مدينه 187
فصل دوم: مسجد النّبى9 و آثار آن
189
الف ـ مسجد النّبى9 در گذر تاريخ 191
ب ـ آثار تاريخى و مقدس مسجدالنّبى9 194
1 ـ ستونهاى مسجدالنّبى9 194
1/1 ـ مُخَلَّقه 195
2/1 ـ عايشه 195
3/1 ـ توبه = ابى لُبابه 196
4/1 ـ سرير 197
5/1 ـ مَحْرَسْ = على بن ابى طالب7 197
6/1 ـ وُفود 198
7/1 ـ مقام جبرئيل7 198
8/1 ـ تهجّد 198
9/1 ـ حنّانه 199
2 ـ ايوان صُفِّه يا منزلگاه فقرا 200
3 ـ منبـــر 201
4 ـ محرابهــا 202
1/4 ـ محراب النّبى9 202
2/4 ـ محراب التّهجّد 203
3/4 ـ محراب فاطمه3 203
4/4 ـ محراب عثمانى 203
5/4 ـ محراب سليمانى = حنفى 204
5 ـ روضة النّبى9 204
6 ـ بيت شريف پيامبر اكرم9 206
7 ـ خانه فاطمه3 206
8 ـ مرقد مطهّر و منوّر رسول خدا9 208
1/8 ـ پوشش قبر 211
2/8 ـ قناديل داخل 211
9 ـ قبر فاطمه3 دختر گرامى رسول خدا9 211
10 ـ مكان الجنائز (محل نماز بر مردگان) 214
11 ـ مقام و مهبط جبرئيل امين7 214
12 ـ محل اذان بلال 215
13 ـ درهــاى مسجــد 215
1/13 ـ عصر پيامبر9 217
باب جبرئيل7: 217
2/13 ـ دوران عمر بن خطاب 218
3/13 ـ دوران عمر بن عبدالعزيز 219
4/13 ـ دوران عثمانى 219
5/13 ـ دوران سعودى 219
14ـ مأذنه ها (مناره ها) 220
15ـ قبه خضراء 221
16ـ گنبد زرقاء 222
آتش سوزى هاى مسجدالنّبى9 222
الف ـ نخستين آتش سوزى 222
ب ـ دومين آتش سوزى 223
سير تاريخى توسعه مسجدالنّبى9 از آغاز تاكنون 223
1 ـ دوران رسول خدا9 (7 ق) 223
2 ـ خليفه دوم (17 ق) 224
3 ـ خليفه سوم (29 ق) 224
4 ـ عمر بن عبدالعزيز (88 ق) 225
5 ـ مهدى عباسى (160 ق) 225
6 ـ ملك اشرف قايتباى (845 ـ 900 ق) 225
7 ـ عثمانى (888 ـ 1280 ق) 226
8 ـ سعودى (1272 ـ 1416 ق) 227
فهرست آثار و اماكن اسلامى اطراف مسجدالنّبى9 كه به دنبال توسعه در 232
دوران سعودى تخريب شده اند: 232
الف ـ آثار و اماكن تخريب شده در توسعه جنوبى و جنوب شرقى مسجد النبى9: 232
ب ـ آثار و اماكن تخريب شده در توسعه شمالى و شمال شرقى مسجد النبى9: 232
ج ـ آثار و اماكن تخريب شده در توسعه غربى مسجد النبى9: 233
د ـ آثار و اماكن تخريب شده در توسعه شرقى مسجد النبى9: 233
فصل سوم: خانه ها و مساجد تخريب شده در دوران سعودى
235
الف ـ خانه هاى تخريب شده پيرامون مسجدالنبى9 237
1 ـ ابو ايّوب انصارى 237
2 ـ امام صادق7 238
3 ـ حسن بن زيد 238
4 ـ ابوبكر بن ابى قُحافه 238
5 ـ عمر بن خطّاب 239
6 ـ عبدالله بن عمر بن خطاب 239
7 ـ خالد بن وليد 239
8 ـ مروان بن حكم 239
9 ـ عثمان بن عفان 240
10 ـ طلحة بن عبيدالله 240
11 ـ عمار بن ياسر 240
12 ـ رَيْطَه دختر سفّاح عباسى 240
13 ـ رباح پدر بلال حبشى 241
14 ـ مقداد بن اسود 241
سقيفه بنى ساعده 241
نقشه مكان سقيفه و مسجد بنى ساعده 242
موقعيت تقريبى خانه هاى تاريخى صدر اسلام در اطراف مسجدالنّبى9 243
ب ـ مساجد تخريب شده در دوران سعودى 244
1 ـ بنى عدىّ بن النَجّار = دارالنّابغه 244
2 ـ بنى ظفر = البَغْله 244
3 ـ مسجد دار سعد بن خيثمه 245
4 ـ بنى حارثه 245
5 ـ عرفه = عمره 245
6 ـ المَصْرع = الوادى 246
7 ـ حمزه سيدالشهداء سلام الله عليه 246
8 ـ جبل رماة 247
9 ـ بنى زريق 247
10 ـ اُبَىّ بن كَعب = مسجد البقيع 247
11 ـ بنى ساعده 248
12 ـ فَيْفاء الخَبار 248
13 ـ فاطمه صغرى 248
14 ـ القشله = العسكريّه 249
15 ـ بلال بن رباح 249
16 ـ ثَنيّة الوَداع 249
17 ـ عثمان بن عفان 249
18 ـ على عريضى 249
فصل چهارم: مساجد تاريخى مدينه منوره
251
الف ـ منطقه قُبا و مساجد آن (جنوب مدينه) 253
1ـ مسجد قبا 254
2 ـ جمعه = عاتكه 258
2 ـ بناتُ النَّجار 259
4 ـ مَصْبَحْ 259
ب ـ مساجد پيرامونى مسجدالنبى9 (جنوب غربى مدينه) 260
1 ـ مساجد مصلّى و نمازگاههاى پيامبر9 در اعياد اسلامى (جنوب غربى 260
مسجدالنّبى) 260
1/1 ـ قشله عسكريه 261
2/1 ـ غَمّامِه 261
3/1 ـ عمر بن خطاب 262
4/1 ـ مالك بن سنان 262
5/1 ـ عثمان بن عفّان 263
6/1 ـ على بن ابى طالب7 263
7/1 ـ بلال بن رباح 263
8/1 ـ ابوبكر بن ابى قحافه 265
2 ـ مساجد جنوب غربى مسجدالنبى9 265
1/2 ـ سُقيا 265
2/2 ـ مَغْسَله = بنى دينار 266
3ـ مساجد شرقى و شمال شرقى مسجدالنبى9 266
1/3 ـ الاِجابَة = مباهله 266
2/3 ـ ابوذر غفارى 267
ج ـ منطقه غزوه احزاب و مساجد آن (شمال غربى مدينه) 268
1ـ مساجد سبعه 269
1/1 ـ فتح 269
2/1 ـ سلمان فارسى 270
3/1 ـ على بن ابى طالب7 270
4/1 ـ ابوبكر بن ابى قحافه 271
5/1 ـ عمر بن خطاب 271
6/1 ـ فاطمه (سلام الله عليها) 271
7/1 ـ ذوقبلتين 272
2ـ ساير مساجد منطقه احزاب 273
1/2 ـ الرّايه = ذِباب 273
2/2ـ مسجد بنى حرام كبير 273
د ـ منطقه احد و مساجد پيرامون آن 274
1 ـ الاستراحة (محل استراحت) 274
2 ـ الدَّرْعْ = لشِّيْخان 275
3 ـ عَيْنَيْنْ 275
4 ـ ثنايا = قُبَّةُ الثَّنايا 276
5 ـ جبل اُحدُ = الفَسْح 276
6 ـ بنى حارثه 277
هـ ـ منطقه غزوه بنى قريظه، بنى نضير و مساجد آن 277
1ـ مسجد بنى قريظه 278
2ـ مشربه امّ ابراهيم 279
3ـ فضيخ = رد الشمس = بنى نضير 279
نقشه جديد آثار تاريخى مدينة النبى9 281
فصل پنجم: مقابر و زيارتگاههاى مدينه 283
الف ـ قبرستان بقيع 285
فضايل بقيع 286
گنبد و بارگاههاى بقيع 287
الف ـ بقعه و بارگاه ائمه: 288
ب ـ بقعه و بارگاه ساير قبور 289
به خاك آرميدگان بقيع 289
1 ـ عثمان بن مظعون 289
2 ـ ابراهيم فرزند رسول خدا9 290
3 ـ رقيّه 290
4 ـ ام كلثوم 291
5 ـ زينب 291
6 ـ فاطمه بنت اسد 291
7 ـ امام حسن مجتبى7 292
8 ـ امام زين العابدين7 293
9 ـ امام باقر7 293
10 ـ امام صادق7 293
11 ـ عباس بن عبدالمطّلب 294
20ـ12 ـ قبور همسران رسول الله9 294
21 ـ صفيّه بنت عبدالمطّلب 294
22 و 23 ـ عاتكه و جمانه بنت عبدالمطّلب 295
24 ـ ام البنين 295
25 ـ عقيل بن ابى طالب 295
26 ـ عبدالله بن جعفر بن ابى طالب 295
27 ـ محمد بن زيد بن على7 296
28 ـ مالك بن انس 296
29 ـ نافع الفقيه 296
30 ـ سفيان بن حارث 296
31 ـ مجروحان اُحُد 296
32 ـ شهداى واقعه حرّه 297
33 ـ عثمان بن عفّان 297
34 ـ عبدالله بن مسعود 298
35 ـ ابو سعيد خُدْرى 298
36 ـ حليمه سعديه 298
37 ـ اسماعيل بن جعفر الصادق7 298
ساير قبور بقيع 299
نقشه قبرستان بقيع 300
بيت الاحزان 301
ب ـ زيارتگاه شهداى اُحد 301
نقشه تقريبى صحنه نبرد و آثار تاريخى منطقه احد 305
ج ـ آرامگاهها و مقابر تخريب شده (دوران سعودى) 306
1 ـ مقبره عبدالله بن عبدالمطّلب 306
2 ـ مقبره محمد بن عبدالله محض (نفس الزكيّه) 306
3 ـ آرامگاه على عُرَيْضى بن جعفر بن محمد7 307
4 ـ مقبره عبدالله بن عباس در طائف 307
فصل ششم: كوه ها، وادى ها و ثناياى مدينة النّبى9
309
الف ـ كوهها 311
1 ـ اُحــد 311
2 ـ جبل العَيْنَيْنْ = الرُّماة 312
3 ـ سَلْع 313
4 ـ سُلَيــع 313
5 ـ عَيْــر 313
6 ـ ثَـــوْر 314
7 ـ ذِبــاب 314
8 ـ كوههاى جماوات الثّلاثه 314
ب ـ وادى ها 315
1 ـ عَقيــق 315
2 ـ بُطْحان 316
3 ـ رانُونـاء 316
4 ـ وادى مُذَيْنَب در جنوب شرق مدينه و محل سكونت بنى نضير 316
5 ـ وادى مَهْزور در شرق مدينه و محل سكونت بنى قريظه 316
ج ـ ثنيه ها 316
1 ـ ثنيّة الوَداع 316
2 ـ العَثْعَثْ 317
3 ـ ثنيّة الشريد 317
حصار و دروازه هاى مدينه 317
فصل هفتم: مساجد و مناطق تاريخى اطراف مدينة النبى9
319
1 ـ مسجد شجره = ذوالحُلَيْفه (آبار على7) 321
2 ـ مسجد مَعْرس 322
3 ـ مسجد سَرِف 322
4 ـ مسجد على عُرَيْضى 323
5 ـ منطقه فدك 323
6 ـ منطقه خيبر 324
7 ـ زيارتگاه يَنبوع 324
منابع و مآخذ 327
ب) فارسى 337
ج) خارجى 337
فهرست ها 339